KHI DÂN CA VIỆT ĐƯỢC CẤT LÊN TỪ NHỮNG NGƯỜI CON XA XỨ

Có thể nói đã có những thành công nhất định trên hành trình gieo mầm văn hóa, nghệ thuật truyền thống trong mỗi thế hệ người Việt Nam xa quê.

Dù xa Tổ quốc, nhưng trong tim mỗi người con đất Việt xa xứ, hình ảnh quê nhà, những làn điệu dân ca, hương vị món ăn gia đình, hay những câu chuyện cổ tích từ thuở ấu thơ... vẫn luôn hiện hữu, như một sợi dây vô hình níu giữ, nuôi dưỡng tâm hồn, càng đặc biệt cồn cào mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Trong dòng chảy hội nhập và phát triển không ngừng, làm sao để những giá trị văn hóa truyền thống ấy không bị mai một trong thế hệ sinh ra và lớn lên nơi xa xứ? Làm sao để ‘hồn cốt’ dân tộc tiếp tục được vun đắp, được gìn giữ và lan tỏa, không chỉ cho con cháu mai sau mà còn đến với bạn bè quốc tế? Câu chuyện về những nỗ lực nuôi dưỡng và lan tỏa nghệ thuật truyền thống Việt Nam trong cộng đồng người Việt ở châu Âu.

Ít ai nghĩ rằng, giọng hát ấm áp, ngọt ngào ấy lại là của một cô bé người Việt sinh ra và lớn lên tại CH Séc – nói tiếng Việt còn chưa thật trôi chảy. Được trở về quê hương trong những ngày đầu xuân Bính Ngọ, giao lưu văn hóa cùng đồng bào trong nước, được đứng trên sân khấu quê nhà, hát những làn điệu dân ca với những nghệ sĩ gạo cội mình hâm mộ từ phương xa, cô bé Diệu An không khỏi hồi hộp và ngỡ ngàng trước sự đón chào nồng hậu của các bà, các chị.

Chia sẻ về sự bén duyên kỳ diệu của mình với những làn điệu dân ca quan họ, Diệu An không giấu được cảm xúc: "Con nhớ là khi mà con đang xem truyền hình thì con thấy bà Hường hát và từ đấy là con đã thích quan họ rồi. Bởi vì là rất hay và rất là truyền cảm. Qua việc học quan họ thì con biết thêm về quan họ như mời trầu, rót trà và nói được tiếng Việt. Bình thường thì ở bên Séc con hay học online với bà Hường hoặc là ra chỗ cô thanh nhạc để học, và nếu như con ở nhà thì con sẽ học một mình ở trên mạng tiếp. Con thấy nhạc truyền thống cũng rất hay. Con thấy rất vui vì được biểu diễn với bà Hường và được về ăn Tết với ông bà và cô dì chú bác."

Cũng theo chia sẻ của Diệu An thì em không thể lý giải được tại sao mình lại chọn và hát được quan họ ngay từ lần đầu tiên tiếp xúc với làn điệu dân ca truyền thống này. Chỉ biết rằng sau đó em luôn tìm mọi cách để có thể được học bài bản và hát quan họ mỗi ngày.

Nghệ sĩ nhân dân Thúy Hường – một giọng ca gạo cội trong làng dân ca quan họ cho biết, bà không thể quên khuôn mặt đầy hạnh phúc của Diệu An khi lần đầu tiên gặp bà tại CH Séc: "Khi sang Séc biểu diễn Thúy Hường gặp Diệu An, ngay từ cái ánh mắt đầu tiên bé đã oa lên và chạy lại ôm giới thiệu con là bé Diệu An và con là fan hâm mộ của bà và con rất yêu bà, con hát được và đam mê nghệ thuật truyền thống của nước nhà là hát sẩm, hát trầu văn, hát ví dặm, hát dân ca quan họ, nhưng mà đặc biệt là con yêu dân ca quan họ nhất và con rất muốn được theo học dân ca quan họ.. Chính vì vậy mà Thúy Hường cũng đã cùng bé Diệu An dạy con qua online. Buổi một từng giờ một và đặc biện là các chị em lớn tuổi ở bên Ba Lan bên Đức cũng vậy là Thúy Hường cũng thường xuyên vào buổi tối truyền đạt những làn điệu dân cao quan họ Bắc Ninh tới anh chị em và cộng đồng của người Việt mình ở nước ngoài."

Trong suốt nhiều năm qua, đã có rất nhiều sự kết hợp đồng hành như Diệu An và NSND Thúy Hường, để từ đó những làn điệu dân ca không ngừng được nuôi dưỡng và lan tỏa trong cộng đồng người Việt Nam xa Tổ quốc, đặc biệt là những làn điệu ấy đã và đang được nuôi dưỡng trong tâm hồn của rất nhiều bạn trẻ người Việt Nam sinh ra và lớn lên ở nước ngoài.

Ông Bùi Mạnh Hùng, một người Việt Nam đã sinh sống gần 40 năm tại CHLB Đức chia sẻ: "Tại CH LB Đức nơi mình đang sinh sống có rất nhiều người Việt, và chúng mình cũng đã lập được một hội yêu nghệ thuật truyền thống Việt Nam tại Đức mà bây giờ lan ra toàn châu Âu, và chị Chủ tịch là chị Hoàng Thị Dư là soạn giả chèo nổi tiếng và bản thân mình cũng là những thành viên rất yêu chèo, ngay từ đầu tham gia với hội và hội năm nay đã phát triển được 6 năm. Và từ mà chỉ có một vài người biết hát chèo thôi thì hôm nay đã có rất nhiều người yêu chèo và chúng mình cũng đã tổ chức dạy online cho mọi người. /Bọn mình cũng đang cố gắng dần dần trẻ hóa”.

Để lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa những giá trị văn hóa truyền thống, thông qua các hoạt động nghệ thuật trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, soạn giả Mai Văn Lạng, Trưởng phòng Dân ca, Ban Âm nhạc, Đài TNVN cho rằng: việc để nghệ thuật truyền thống sống mãi trong các thế hệ người Việt Nam ở nước ngoài, cần có sự truyền dạy bài bản bắt đầu từ tiếng Việt và văn hóa Việt. "Điều đầu tiên là chúng ta phải để cho các con hiểu văn hóa truyền thống Việt Nam là gì và vai trò văn hóa truyền thống Việt Nam trong việc giữ gìn giữ cái nét riêng của đất nước này, Tổ quốc này. Thứ hai là chúng ta phải tổ chức dạy hát dân ca hay là những chương trình phổ cập về văn hóa cho họ. Ví dụ, phong tục Tết cổ truyền của Việt Nam này, vì nhiều thế hệ đi sau là có thể không nắm được gì về đất nước; thế rồi là dạy tiếng Việt cho họ, tiếng Việt thuần Việt ấy; rồi dạy cho họ phân biệt giữa chèo, cải lương, tuồng, văn hóa ba miền dân tộc thiểu số chúng ta có quá nhiều các cái văn hói nghệ thuật. Cho nên chúng ta dần dần tiếp cận."

Đón kiều bào từ châu Âu trở về quê hương ăn Tết Bính Ngọ, ông Nguyễn Hoài Anh - Phó Chủ nhiệm UBNN về người Việt Nam ở nước ngoài khẳng định: "Ủy ban nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Ngoại giao luôn nhất quán quan điểm: văn hóa là sợi dây thiêng liêng, gắn kết cộng đồng với Tổ quốc, là nền tảng quan trọng của sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, là cầu nối hiệu quả trong công tác đối ngoại nhân dân. Chúng tôi cam kết tiếp tục đồng hành hỗ trợ và tạo điều kiện để các sáng kiến văn hóa của cộng đồng kiều bào  được phát triển bền vững và lan tỏa sâu rộng."

Có thể nói đã có những thành công nhất định trên hành trình gieo mầm văn hóa, nghệ thuật truyền thống trong mỗi thế hệ người Việt Nam xa quê, đặc biệt là thế hệ người Việt trẻ. Thế nhưng hơn cả, thành công ấy có được có lẽ là bởi trong tim mỗi người con xa xứ ấy, dù không được sinh ra và lớn lên trên “đất mẹ”, nhưng tình yêu đất nước, yêu văn hóa cội nguồn vẫn luôn âm ỉ. Và chính sự gặp gỡ, đồng hành với đồng bào mình đã làm ngọn lửa ấy bùng cháy và lan tỏa.

NỮ CA SĨ GỐC VIỆT TIẾP TỤC GHI DẤU ẤN TẠI HUNGARY

Nguyễn Thanh Hiền, giọng ca tài năng gốc Việt, gương mặt trẻ quen thuộc với công chúng yêu nhạc Hungary và hiện đang có vai diễn chủ đạo trong vở nhạc kịch "Nữ hoàng băng giá."

Từ nhiều năm nay, tại Nhà hát Madách, một cơ sở văn hóa nổi tiếng tọa lạc ngay tại Đại lộ Vòng cung lớn (trung tâm thủ đô Budapest), có ảnh một cô gái gốc Việt nhỏ nhắn bên cạnh những tên tuổi nghệ sỹ gạo cội của Hungary.

Đó là Nguyễn Thanh Hiền, giọng ca tài năng gốc Việt, gương mặt trẻ quen thuộc với công chúng yêu nhạc Hungary và hiện đang có vai diễn chủ đạo trong vở nhạc kịch "Nữ hoàng băng giá" ("Frozen," phiên bản tiếng Hung mang tên Jégvarázs").

Bản gốc của vở nhạc kịch nổi tiếng này - với phần âm nhạc và lời ca khúc do Kristen Anderson-Lopez và Robert Lopez sáng tác, kịch bản được chấp bút bởi Jennifer Lee - dựa trên bộ phim hoạt hình nổi tiếng công chiếu năm 2013 của hãng Walt Disney.

"Nữ hoàng băng giá" chính thức ra mắt trên sân khấu Broadway vào tháng 3/2018 và từ đó, đã lan truyền khắp thế giới với nhiều phiên bản quốc gia khác như Australia, Nhật Bản, Bắc Âu, Hà Lan, Đức..., để lại dư âm tốt đẹp.

Được xây dựng dựa trên cốt truyện và lấy cảm hứng từ câu chuyện cổ tích kinh điển "Bà chúa Tuyết" của nhà văn Hans Christian Andersen, câu chuyện của vở nhạc kịch xoay quanh tình thân giữa hai chị em công chúa Elsa và Anna.

Elsa sở hữu phép thuật có thể tạo ra băng và tuyết, nhưng không biết cách kiểm soát sức mạnh của mình, và sau khi lên ngôi nữ hoàng, cô vô tình khiến cả vương quốc chìm trong mùa đông vĩnh cửu, suýt nữa cướp đi mạng sống của em gái mình.

Để cứu vãn, Anna buộc phải hy sinh, thể hiện tình yêu đích thực. Vở nhạc kịch "bùng nổ trên sân khấu với phần trình diễn mãn nhãn, những ca khúc cuốn hút khó quên và thông điệp mạnh mẽ về lòng dũng cảm, về tình thân gắn kết và về việc được là chính mình. Với trẻ em, đó là chuyến phiêu lưu đẹp như mơ. Với người lớn, đó là câu chuyện sâu lắng đầy xúc động. Một trải nghiệm gia đình trọn vẹn mà nhiều năm sau vẫn còn nhớ mãi," theo giới thiệu tại Hungary.

Phiên bản tiếng Hungary, sau khi ra mắt vào tháng 9 năm ngoái tại Nhà hát Madách, Budapest, đã đạt được thành công vang dội mà một yếu tố không thể bỏ qua là vai diễn thuyết phục của Hiền (nghệ danh của Nguyễn Thanh Hiền) trong vai chính Công chúa Anna.

Cô là một nghệ sỹ đa lĩnh vực gốc Việt sinh ra tại Budapest, hiện sống và làm việc tại Brooklyn (Mỹ), trong lĩnh vực âm nhạc đương đại và nhạc kịch. Mỗi khi nhận được vai diễn, cô lại trở về Budapest trình diễn.

Hiền là một gương mặt quen thuộc của công nghiệp giải trí Hungary từ năm 2008. Lúc đó, mới ở tuổi 14, cô tham dự cuộc thi Tiếng hát Truyền hình tìm kiếm tài năng trẻ Megasztár (mùa thứ 4), và được xếp hạng thứ 6. Từ đó, Hiền trở thành một giọng hát được yêu mến, gặt hái nhiều thành quả và ra hai album nhạc nhẹ.

Năm 2014, cô được nhận vào học tại một trong những cơ sở đào tạo âm nhạc đương đại lớn nhất của Mỹ và thế giới, là Học viện Âm nhạc Berklee (Boston).

Hiền tốt nghiệp năm 2019, rồi làm việc với vai trò một nhà sản xuất, tác giả ca khúc và ca sỹ ở Mỹ. Là một nghệ sỹ đa năng, lớn lên cùng những làn điệu dân ca Hungary, đồng thời thấm đẫm âm nhạc truyền thống Việt Nam qua ông bà là nghệ sỹ cải lương tại Hà Nội, các sáng tác của Hiền kết hợp trình diễn thanh nhạc, âm nhạc nguyên bản và thiết kế âm thanh, được nuôi dưỡng từ trải nghiệm sống giữa nhiều nền văn hóa, ngôn ngữ và truyền thống nghệ thuật khác nhau.

Không bằng lòng với hình ảnh một ca sỹ "nhí," Hiền trưởng thành rất nhiều với những nỗ lực học hỏi, để có những vai diễn trong nhạc kịch, một lĩnh vực khó, đặc biệt là với một nghệ sỹ gốc Á.

Đầu năm 2015, Hiền đã thủ vai chính trong vở musical "Miss Saigon" phiên bản tiếng Hung tại Nhà hát Ca-Nhạc-Vũ-Kịch Budapest. Tiếp tục, năm 2023, Hiền là một trong 6 diva nhạc Pop vào vai người vợ thứ 5 của Vua Henry VIII trong phiên bản tiếng Hungary của vở nhạc kịch "SIX."

Được báo chí đánh giá là đã kết hợp thành công giọng hát soul với âm nhạc điện tử, pha trộn văn hóa Đông Nam Á và Hungary, từ một ca sỹ nhạc nhẹ, Hiền đã nỗ lực rất nhiều để hoàn thiện phần vũ đạo trên sân khấu, đặc biệt là trong vai diễn nhạc kịch thứ ba ở "Nữ hoàng băng giá," khi cô phải vừa hát liên tục vừa thực hiện vũ đạo nhiều nhất trong số các diễn viên. Chia sẻ ngay sau buổi diễn, Hiền cho hay, ba vai diễn nhạc kịch mà cô trải qua đi kèm thách thức khác nhau.

Với "Nữ hoàng băng giá," cô như gặp lại giấc mơ tuổi thơ của các cô bé - mà không dám nghĩ là có lúc trở thành sự thật! - khi ai cũng muốn trở thành công chúa trong phim hoạt hình Walt Disney.

Vai diễn công chúa Anna, với Hiền, rất khó, vì "phải diễn rất nhiều" do nhân vật "có rất nhiều năng lượng, không bao giờ ngừng nghỉ, xuất hiện rất nhiều trong vở diễn" nên phải nhảy rất nhiều, "các ca khúc cũng không đơn giản," "phải rất tập trung cả về tinh thần lẫn thể chất."

Bên cạnh đó, câu chuyện về nữ hoàng băng giá đã rất quen thuộc với các cháu nhỏ, rất thích nhân vật công chúa Anna, nên Hiền cảm thấy "phải có trách nhiệm để làm sao các em cũng thích ít nhất là như khi xem phim hoạt hình."

Chào đời trong một gia đình gốc Á nhập cư, Hiền đã đi một chặng đường dài trên con đường nghệ thuật, showbiz đầy thử thách và gian khó để xuất hiện trong nhạc kịch, loại hình mà như Hiền thổ lộ, "trước đây chưa hề có người Châu Á nào ở Hungary có mặt."

Năm nay 32 tuổi, Nguyễn Thanh Hiền coi nỗ lực và thành công của mình cũng là niềm vui và tự hào chung của cộng đồng Việt tại Hungary, đồng thời bày tỏ sự biết ơn các đồng nghiệp, đạo diễn, nhà hát... đã cho cô cơ hội trình diễn ở thể loại nhạc kịch mà cô rất yêu thích.

Là người châu Á, đến với âm nhạc từ xa, nên việc có mặt thường xuyên trên sân khấu nhạc kịch tại Hungary, với Hiền, là điều "rất đặc biệt, không phải ngẫu nhiên mà có được," nghệ sỹ gốc Việt cho hay.

Chào đời, trưởng thành và được biết đến đầu tiên tại Hungary, sau đó được đào tạo bài bản, sinh sống và làm việc tại Mỹ, Hiền là một "công dân thế giới" nhưng cô vẫn giữ quốc tịch Việt sau khi nhập tịch Hungary năm 2010.

Với tư cách nghệ sỹ biểu diễn, Hiền đã xuất hiện trên nhiều sân khấu Âu, Mỹ, dầu vậy, căn tính Việt trong cô vẫn mạnh mẽ, cô từng thử nghiệm nhạc Việt, nói thạo tiếng Việt và lâu nay, vẫn ấp ủ khát khao lớn là có dịp về biểu diễn tại quê hương Việt Nam.

Hiền được ghi nhận là "Người phụ nữ của Năm" (tạp chí Glamour), cũng như là một trong 30 gương mặt thành công ở lứa tuổi U30 (tạp chí Forbes phiên bản Hungary) cùng nhiều giải thưởng âm nhạc khác.

Cô đã khẳng định vị thế như một tiếng nói trẻ triển vọng trên bản đồ nghệ thuật quốc tế, đồng thời, tấm gương Hiền cũng cho thấy bên cạnh tài năng, thì nghị lực và sự cố gắng bền bỉ qua năm tháng có thể khiến người Việt thành công trong quá trình hội nhập gian nan trên xứ người.

NGƯỜI VIỆT Ủ NƯỚC MẮM Ở NA UY XUẤT ĐI KHẮP THẾ GIỚI

Ở miền Tây Nam Na Uy, nơi những vịnh biển hẹp ăn sâu vào đất liền và mùa đông kéo dài trong bóng tối, có một nhà máy nhỏ đang âm thầm ủ mắm.

Người đứng sau hành trình này là anh Nguyễn Văn Trung, sang Na Uy sinh sống và lập nghiệp gần bốn thập kỷ trước.

Na Uy chỉ có khoảng 5,5 triệu dân, nhưng sở hữu đường bờ biển dài, hệ sinh thái biển phong phú, sản lượng cá hồi xuất khẩu đi gần như toàn thế giới.

“Thủy hải sản lớn quá. Tại sao mình không thử làm một cái gì đó?”, kỹ sư dầu khí Nguyễn Văn Trung nhớ lại suy nghĩ của mình khi tham dự một hội nghị năm 2016. Ý nghĩ ấy chỉ thoáng qua. Khi đó, anh chưa hình dung ra nước mắm. Chỉ đến khi bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về thủy sản, nước mắm mới dần hiện lên trong đầu anh.

Anh Trung nhận ra rằng trong suốt cuộc đời mình, anh chưa từng thực sự được ăn nước mắm nguyên chất. Những gì quen thuộc từ nhỏ đến lớn phần nhiều là nước mắm công nghiệp, nước chấm pha chế. Ở châu Âu, các sản phẩm nước mắm nhập khẩu từ Thái Lan chiếm phần lớn thị trường, dù quốc gia này không có nguồn cá dồi dào như Việt Nam.

Từ động lực ấy, anh Trung quyết định bắt tay vào tìm hiểu quy trình sản xuất nước mắm, với khát khao muốn làm ra một thứ “nước mắm thật” để bản thân, gia đình, bạn bè và cả những người chưa từng biết đến nước mắm hiểu được giá trị nguyên bản của nó.

Thách thức đầu tiên đến với anh Trung là... cá. Theo anh Trung, cá hồi Na Uy chứa hàm lượng dầu cao, dễ oxy hóa, hoàn toàn khác với cá cơm nhiệt đới. Nhiều dầu đồng nghĩa với nguy cơ hỏng mắm, phá hỏng quá trình lên men tự nhiên. Giá cá lại đắt, khiến bài toán kinh tế trở nên nan giải.

Tìm hiểu luật của Na Uy, anh Trung phát hiện ra những con cá không đạt chuẩn hình thức sẽ không được phép bán nguyên con ra thị trường mà buộc phải được phân loại và đưa vào chế biến. Đây là một nguồn nguyên liệu đủ lớn, với giá thành hợp lý, có thể giúp việc sản xuất trở nên khả thi hơn.

Cái khó đối với anh Trung đó là bài toán kỹ thuật. Truyền thống làm nước mắm là cá và muối, ủ trong thời gian rất dài, nhưng Na Uy lại thiếu gần như toàn bộ những điều kiện tự nhiên của Việt Nam. Khí hậu lạnh, không có nền nhiệt cao, môi trường khác biệt, và đặc biệt là đặc tính của cá Na Uy không giống cá ở vùng biển Đông Nam Á.

Quyết tâm làm nước mắm truyền thống, anh Trung từng nhiều lần về Phú Quốc để học cách chọn cá, cách ủ, cách để thời gian làm việc thay con người. Nhưng càng học, anh Trung càng nhận ra nghịch lý: gần như không thể áp dụng trực tiếp những gì học được ở Phú Quốc vào Na Uy.

Luật pháp Na Uy không cho phép ủ nước mắm bằng thùng gỗ theo cách truyền thống. Yêu cầu về vệ sinh và truy xuất nguồn gốc buộc anh phải tìm một con đường khác. Trong hơn hai năm, anh nghiên cứu giải pháp ổn định nhiệt bằng dòng nước ấm, sử dụng thùng inox 304 và nhựa HDPE đạt chuẩn an toàn thực phẩm, thay cho thùng gỗ.

Năm 2018, anh Trung quyết định xây dựng nhà máy. Đầu năm 2022, Noumami - thương hiệu nước mắm đầu tiên của anh Trung - chính thức tung ra thị trường. Theo anh Trung, Noumami có thể hiểu là “vị ngon từ Na Uy”.

Sản phẩm được làm từ cá hồi và cá tuyết Na Uy của anh Trung từng bước vươn ra Mỹ, Australia và một số thị trường quốc tế khác.

Bước ngoặt lớn khi anh Trung hợp tác với đầu bếp danh tiếng người Na Uy Kjartan Skjelde để phát triển thương hiệu Jadarr, dòng nước mắm cao cấp được làm từ cá trích mùa đông đánh bắt tại các vịnh biển Na Uy.

Tháng 4/2025, Jadarr được xướng tên ở giải Sản phẩm Thủy hải sản chế biến của năm tại Det Norske Måltid – giải thưởng ẩm thực uy tín và danh giá nhất Na Uy. Điều đặc biệt là Det Norske Måltid chỉ dành cho các món ăn và sản phẩm có nguồn gốc Na Uy. Việc một sản phẩm được phát triển dựa trên phương pháp Việt Nam xuất hiện và được vinh danh tại sân chơi này được xem là rất hiếm.

Từ nước mắm, anh Trung tiếp tục ấp ủ những dự án bền vững khác, từ phát triển nước chấm sushi làm từ nước mắm đến tận dụng nguồn thực phẩm bị lãng phí tại Na Uy để tạo ra những giá trị mới.

Giữa Bắc Âu lạnh giá, hành trình của một người con đất Việt vẫn tiếp diễn, chậm rãi, bền bỉ, với cá, muối và thời gian. Trong từng giọt mắm được chắt lọc nơi xứ người đang có một phần quê hương được gìn giữ.

Nguồn: VTV4; VietnamPlus; VTC