NĂM NGUYÊN NHÂN KHIẾN KINH TẾ SA SÚT

Sau nhiều thập kỷ duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu mạnh mẽ và vị trí dẫn đầu thế giới về máy móc công nghiệp và ô tô xa xỉ, nền kinh tế Đức bắt đầu sa sút trong vài năm trở lại đây...

Tình trạng đi xuống này bắt nguồn từ 5 nguyên nhân chính:

Cú sốc năng lượng từ Nga

Sau khi chiến tranh Nga-Ukraine nổ ra, quyết định của Moscow cắt nguồn cung khí đốt tự nhiên cho Đức đã gây ra cú sốc lớn với nền kinh tế lớn nhất châu Âu. Suốt những năm trước đó, các doanh nghiệp tại Đức phụ thuộc vào nguồn năng lượng giá rẻ để sản xuất hàng hóa công nghiệp.

Năm 2011, Thủ tướng Đức tại thời điểm đó là bà Angela Merkel quyết định đẩy nhanh quá trình chấm dứt sử dụng năng lượng hạt nhân tại Đức và dựa vào nguồn khí đốt từ Nga để lấp đầy chỗ trống khi dịch chuyển sang năng lượng tái tạo. Thời điểm đó, Nga được xem là một nhà cung cấp năng lượng đáng tin cậy, do đó Đức bỏ qua những cảnh báo từ Ba Lan và Mỹ về rủi ro khi phụ thuộc vào nguồn năng lượng Nga.

Vào năm 2022, sau động thái cắt nguồn cung của Nga, giá khí đốt và điện sản xuất bằng khí đốt tại Đức tăng chóng mặt, kéo theo chi phí của các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng như thép, phân bón, hóa chất và kính. Trong khi đó, các nguồn năng lượng tái tạo chưa phát triển đủ nhanh để bù đắp nguồn cung sụt giảm từ Nga.

Để ứng phó với tình hình, Đức phải chuyển sang sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu qua đường biển từ Qatar và Mỹ. LNG có giá đắt hơn đáng kể so với khí đốt nhập khẩu qua đường ống.

Theo một nghiên cứu do công ty Prognos AG thực hiện cho Hiệp hội Công nghiệp Bayern, giá điện dành cho sản xuất công nghiệp tại Đức hiện tại vẫn ở mức cao, bình quân 0,21 USD/kilowatt giờ .Trong khi đó, tại Mỹ và Trung Quốc, nơi nhiều đối thủ của doanh nghiệp Đức đặt trụ sở, giá điện bình quân chỉ khoảng 0,088 USD/kilowatt giờ.

Trung Quốc từ khách hàng thành đối thủ

Trong nhiều năm, Đức được hưởng lợi từ sự phát triển và hội nhập của nền kinh tế Trung Quốc - một thị trường mới khổng lồ cho máy móc công nghiệp, hóa chất và ô tô. Vào đầu và giữa những năm 2010, các tập đoàn ô tô lớn của Đức như Mercedes-Benz, Volkswagen và BMW thu về lợi nhuận lớn nhờ doanh số tại Trung Quốc - thị trường ô tô lớn nhất thế giới.

Thời điểm đó, doanh nghiệp Trung Quốc mới đang chỉ sản xuất các mặt hàng như nội thất, điện tử tiêu dùng và không đủ sức cạnh tranh với Đức. Tuy nhiên, chỉ trong vòng một thập kỷ trở lại đây, các nhà sản xuất Trung Quốc bắt đầu làm được những việc như doanh nghiệp Đức làm được.

Sự phát triển nhanh chóng của lĩnh vực sản xuất công nghiệp ở Trung Quốc khiến Đức lao đao. Vào năm 2010, Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu từ Đức để sản xuất tấm năng lượng mặt trời. Nhưng hiện nay, cả thế giới đang phụ thuộc vào thiết bị từ Trung Quốc để sản xuất mặt hàng này.

Nhờ sự hỗ trợ và trợ cấp từ chính phủ, các mặt hàng thành phẩm như thép, máy móc, tấm pin năng lượng mặt trời, ô tô điện, pin ô tô điện của Trung Quốc hiện cạnh tranh với hàng hóa Đức trên tất cả thị trường xuất khẩu.

Là nền kinh tế có mức độ phụ thuộc lớn nhất vào ngành công nghiệp ô tô tại Liên minh châu Âu (EU), Đức bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi sự cạnh tranh từ Trung Quốc trong lĩnh vực này. Xuất khẩu ô tô của Trung Quốc đã tăng từ dưới 1 triệu xe vào năm 2020 lên 6,4 triệu chiếc vào năm 2024. Trong khi đó, xuất khẩu của Đức giảm một nửa trong cùng giai đoạn, xuống còn 1,2 triệu xe. Hiện tại, công suất ô tô của Trung Quốc ước tính đạt 50 triệu chiếc mỗi năm, tương đương gần 50% nhu cầu toàn cầu.

Thiếu đầu tư

Theo các nhà phân tích, vào những giai đoạn hưng thịnh của ngành sản xuất, Đức dường như tự mãn và ít đầu tư vào các dự án dài hạn như đường sắt và internet tốc độ cao.

Hệ thống cơ sở hạ tầng tại Đức được đánh giá là đang tụt hậu. Người dân Đức giờ đây không mặn mà với việc đi tàu tới công sở bởi hệ thống đường sắt vận hành kém hiệu quả, không đúng giờ và thường xuyên bị gián đoạn để sửa chữa đường ray. Trong khi đó, ở nhiều khu vực nông thôn, internet tốc độ cao vẫn chưa phủ sóng.

Một dự án đường dây truyền tải điện gió từ miền Bắc tới các nhà máy ở phía Nam nước Đức hiện đã chậm tiến độ nhiều năm và dự kiến phải tới năm 2028 mới hoàn thành. Năm 2021, một cây cầu trên tuyến đường huyết mạch nối vùng công nghiệp Ruhr với miền Nam nước Đức đã bị dừng khai thác do lo ngại về độ bền và tính an toàn. Cây cầu thay thế đang được xây dựng nhưng ít nhất năm 2027 mới có thể hoàn thành.

Theo các nhà kinh tế, một điều khoản sửa đổi trong Hiến pháp vào năm 2009 đã buộc Chính phủ Đức phải hạn chế thâm hụt ngân sách, do đó khiến đầu tư cho cơ sở hạ tầng của nước này bị hạn chế. Các quy định hạn chế nợ công - còn được biết đến là “phanh nợ” - sẽ là một vấn đề đau đầu với Chính phủ mới của Đức sau cuộc bầu cử ngày 23/2 tới.

Thiếu lao động trình độ cao

Doanh nghiệp Đức hiện gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm lao động có tay nghề phù hợp, cho các vị trí từ nhân viên IT trình độ cao, điều dưỡng cho tới nhân viên khách sạn. Theo một khảo sát với 23.000 doanh nghiệp của Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức, 43% doanh nghiệp nói rằng họ không thể tuyển được lao động cho các vị trí đang cần. Với các công ty có từ 1.000 lao động trở lên, tỷ lệ này là 58%.

Tại Đức, không nhiều sinh viên quan tâm tới các lĩnh vực STEM gồm khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Tình trạng thiếu lao động tay nghề cao càng trở nên nghiêm trọng do già hóa dân số. Bên cạnh đó, dịch vụ chăm sóc trẻ em đắt đỏ khiến nhiều nữ giới tại nước này phải làm việc bán thời gian hoặc nghỉ làm hẳn để chăm sóc con. Những rào cản về thủ tục hành chính cũng khiến việc tuyển dụng lao động nhập cư tay nghề cao trở nên khó khăn, dù đã có một luật được thông qua vào năm 2020 và sửa đổi vào năm 2023 để đơn giản hóa các thủ tục này.

Thủ tục hành chính rườm rà

Theo nhiều công ty và chuyên gia kinh tế Đức, những quy trình phê duyệt kéo dài và quá nhiều giấy tờ cũng là rào cản lớn với nền kinh tế lớn nhất châu Âu.

Ví dụ, quy trình xin giấy phép xây dựng turbin gió tại Đức có thể kéo dài nhiều năm. Doanh nghiệp lắp đặt tấm năng lượng mặt trời phải đăng ký với cả cơ quan quản lý cấp chính phủ lẫn địa phương, nhà hàng phải ghi lại nhiệt độ tủ lạnh trên sổ sách và giữ bản cứng trong vòng 1 tháng kể cả khi đã lưu trữ dữ liệu số.

Theo luật, doanh nghiệp Đức phải xác định được rằng các nhà cung cấp của họ đang tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường và lao động. Điều đáng nói là các tiêu chuẩn này cao hơn so với yêu cầu của EU, tạo gánh nặng lớn cho doanh nghiệp Đức so với các đối thủ trong khối.

ĐỨC ‘BẾ TẮC TOÀN TẬP’ VÌ MẤT KHÍ ĐỐT NGA: RỦI RO PHI CÔNG NGHIỆP HÓA HIỆN HỮU, HƠN 30 VẠN VIỆC LÀM CÓ THỂ BIẾN MẤT, GIÁ ĐIỆN SẼ TĂNG CAO TRONG NHIỀU NĂM TỚI

Đức đã mất gần 1/4 triệu việc làm trong ngành sản xuất

Tính từ khi đại dịch Covid bùng phát năm 2020. Các doanh nghiệp và chính trị gia lên tiếng cảnh báo rằng trung tâm công nghiệp của châu Âu đang chịu suy giảm không thể đảo ngược. Xu hướng này đã gây áp lực lên các đảng phái chính trị để tìm ra biện pháp khắc phục. Friedrich Merz, ứng cử viên thủ tướng Đức từ Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU), cảnh báo rằng đất nước có nguy cơ phi công nghiệp hóa khi các tập đoàn công nghiệp đổ xô đầu tư ra nước ngoài.

Một khi tiền đã ra nước ngoài, đầu tư vào sản xuất trong nước “sẽ không quay trở lại”, Friedrich Merz cảnh báo.

Trong số các ngành công nghiệp trải qua tình trạng mất việc làm, các nhà cung ứng ô tô của Đức chịu thiệt hại đáng kể. Theo nhóm công nghiệp VDA, chỉ riêng năm 2024, khoảng 11.000 việc làm bị mất khi sản lượng ô tô bắt đầu suy giảm.

Gesamtmetall, một nhóm vận động hành lang cho các nhà tuyển dụng trong ngành công nghiệp kim loại và điện, dự báo các thành viên của nhóm có thể mất thêm 300.000 việc trong 5 năm tới, tương đương giảm 7% lao động.

Sự thu hẹp của ngành công nghiệp Đức

Thể hiện rõ qua sự sụt giảm giá trị thị trường trong ngành. Volkswagen (VW), Thyssenkrupp và BASF đã mất tổng cộng 50 tỷ euro, tương đương 34%, vốn hóa thị trường trong 5 năm qua.

Doanh số xe VW giao năm 2024 đã giảm gần 1/5 so với năm 2019. Nhà sản xuất thép Thyssenkrupp đã công bố kế hoạch giảm 1/4 công suất và 40% việc làm. Công ty hóa chất BASF đang tìm cách giảm 2 tỷ euro/năm tại nhà máy hóa chất lớn nhất thế giới ở Ludwigshafen.

Đối mặt là chi phí năng lượng cao

Ngay cả trước xung đột Nga-Ukraine đầu 2022, các doanh nghiệp Đức đã phàn nàn về chi phí năng lượng cao khi Nga thắt chặt dòng khí đốt vào 2021.

Kể từ xung đột Ukraine, Đức đã phải mua khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) đắt đỏ sau khi mất nguồn khí đốt giá rẻ Nga. Đức là nước tiêu thụ khí đốt lớn nhất châu Âu. Ngành công nghiệp nước này – chủ yếu là thép và hóa chất – chiếm 60% tổng lượng tiêu thụ năng lượng.

Malte Küper, chuyên gia năng lượng tại Viện Nghiên cứu Kinh tế Cologne, dự báo các công ty Đức vẫn sẽ phải trả nhiều tiền hơn cho cả điện và khí đốt đến năm 2030.

“Chi phí năng lượng không phải là lý do duy nhất khiến hiệu suất kinh tế của Đức thấp và sản lượng giảm nhưng đó là một trong những lý do chính”, ông cho biết. “Nếu các nhà hoạch định chính sách không hành động, Đức sẽ vẫn bế tắc”.

Theo Cục Thống kê Liên bang, các công ty sử dụng nhiều năng lượng ở Đức hiện đang sản xuất ít hơn gần 20% so với trước 2022.

Tháng 1, Liên đoàn công nghiệp hóa chất và năng lượng của Đức, IG BCE, cho biết hơn 200 nhà máy cắt giảm công suất hoặc đóng cửa, khiến 25.000 việc làm có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Theo các chuyên gia tại công ty luật Weil, Gotshal & Manges của Mỹ, các doanh nghiệp Đức sẽ tiếp tục đối mặt với khó khăn gia tăng trong 12 tháng tới.

Peter Leibinger, chủ tịch Liên đoàn Công nghiệp Đức, đã kêu gọi chính phủ Đức tiếp theo ưu tiên chiến lược để đưa đất nước thoát khỏi “cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc”.

“Đơn hàng không có, máy móc nằm im và các doanh nghiệp tìm cách đầu tư ở nước ngoài”, Leibinger cảnh báo. “Tôi chưa từng thấy tình trạng tồi tệ như vậy ở các công ty công nghiệp”.

THỦ TƯỚNG TIẾN GẦN ĐẾN THẤT BẠI LỊCH SỬ

Nguy cơ thất bại bầu cử tồi tệ hơn bất kỳ thủ tướng nào trong lịch sử

Thủ tướng Olaf Scholz sắp tiến đến thất bại bầu cử tồi tệ hơn bất kỳ thủ tướng Đức nào trong lịch sử, và nền kinh tế Đức yếu kém dưới sự điều hành của ông là lý do chính.

Nếu các cuộc thăm dò xác định đúng sự sụt giảm so với chiến thắng của ông Scholz năm 2021, đảng Dân chủ Xã hội của ông sẽ vấp phải thất bại đau đớn hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ khi Cộng hòa Liên bang Đức được thành lập năm 1949.

Kết quả dự kiến là đảng Dân chủ Xã hội sẽ giành được khoảng 15% phiếu bầu, mức thấp nhất đối với bất kỳ thủ tướng đương nhiệm nào.

Vấn đề của ông Scholz chủ yếu liên quan đến nền kinh tế. Kể từ thất bại sít sao của ông Gerhard Schroeder năm 2005, chưa bao giờ kinh tế đóng vai trò nổi bật trong bầu cử như hiện nay.

Quay trở lại thời điểm đầu thế kỷ này, cũng như hiện nay, Đức bị gắn mác là “bệnh nhân của châu Âu”.

Vấn đề mang tính quyết định lá phiếu

Thất bại của Đức trong phục hồi nền kinh tế sau đại dịch COVID-19 là vấn đề mang tính quyết định trong nhiệm kỳ 3 năm của Thủ tướng Scholz. Khắc phục những vấn đề của nền kinh tế lớn nhất châu Âu sau 2 năm suy thoái sẽ là một trong những thách thức lớn nhất của chính phủ kế nhiệm.

Trong bối cảnh đang chật vật với những rắc rối chủ yếu do nội bộ, nhà lãnh đạo 66 tuổi có thể sẽ được thay thế bằng đối thủ bảo thủ Friedrich Merz, người dự kiến sẽ lãnh đạo một chính phủ liên minh mới.

Tăng trưởng kinh tế trở thành chủ đề chính trong chiến dịch tranh cử hướng tới cuộc bầu cử ngày 23/2. Theo cuộc thăm dò do đài truyền hình quốc gia ZDF thực hiện, dù vấn đề di cư được nhắc đến nhiều, nhưng cử tri Đức coi kinh tế là vấn đề lớn thứ hai của quốc gia, thậm chí sẽ quyết định lá phiếu của nhiều người Đức hơn cả vấn đề người tị nạn.

Vấn đề nổi cộm là ngành sản xuất

Ngành này chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Đức. Trong giai đoạn đại dịch, nhu cầu của người tiêu dùng chuyển nhanh sang hàng hóa trong khi các nhà hàng và dịch vụ khác đóng cửa, điều này có lợi cho Đức.

Nhưng ngay sau đó, các vấn đề về chuỗi cung ứng, chi phí năng lượng và lao động tăng vọt, cùng với lãi suất cao, đã tạo ra những trở ngại lớn. Bối cảnh đó và sự cạnh tranh gay gắt của xe điện Trung Quốc khiến Volkswagen - nhà sản xuất ô tô lớn nhất của Đức – phải cắt giảm 35.000 việc làm.

Sự suy giảm sản xuất công nghiệp ở Đức trái ngược với xu hướng toàn cầu. Theo Viện Kinh tế thế giới Kiel, sự tách rời này báo hiệu rằng các công ty Đức đã trở nên kém cạnh tranh hơn.

Thặng dư thương mại kỷ lục của Đức với Mỹ khiến Đức dễ bị tổn thương nếu Tổng thống Donald Trump thực hiện lời đe dọa áp thuế với Liên minh châu Âu. Bloomberg Economics cho rằng nhà lãnh đạo Mỹ có thể tăng thuế với ô tô và máy móc công nghiệp – những mặt hàng xuất khẩu mà Đức phụ thuộc rất nhiều.

Ngành sản xuất của Đức chật vật ứng phó với tác động tiêu cực của cuộc xung đột Nga – Ukraine lên giá năng lượng. Các chính trị gia trong liên minh của Thủ tướng Scholz cho biết, việc phụ thuộc quá nhiều vào năng lượng nhập khẩu của Nga khiến Đức gánh chịu hậu quả lớn hơn khi dòng khí đốt tự nhiên bị gián đoạn. Dù nỗi lo ban đầu về một cuộc suy thoái sâu đã không xảy ra, nhưng nền kinh tế Đức vẫn phải đối mặt với chi phí cao hơn.

Chính phủ Đức đã đạt được một số thành công khi tìm kiếm nguồn năng lượng thay thế, đạt được tốc độ tăng trưởng nhanh nhất về điện mặt trời ở châu Âu và phát triển nhanh chóng các tua-bin gió.

Tuy nhiên, việc mở rộng lưới điện vẫn không theo kịp công suất gia tăng, do một phần năng lượng xanh vẫn chưa được sử dụng. Sau khi thoát khỏi năng lượng hạt nhân cách đây 2 năm, Đức cũng thiếu năng lực dự phòng cho các giai đoạn "Dunkelflauten", nghĩa là khi không có gió và nắng.

Ngoài năng lượng, cuộc tranh luận chính sách chủ yếu là vấn đề tài chính. Khi tăng trưởng chậm lại, ngân sách quốc gia ngày càng căng thẳng, cuối cùng dẫn đến sự chia rẽ liên minh và bầu cử sớm diễn ra, khi các chính trị gia không thể thống nhất về ngân sách cho năm 2025.

Nguồn: VnEconomy; CafeF; Soha