Vào trại tỵ nạn đệ đơn xin lưu trú là bước đầu tiên gần như tự động đối với mọi trường hợp tương tự như cô. Và rồi cũng tự động như đối với bao ngừơi cùng cảnh, một năm sau, ngày, Cơ quan Liên bang về nhập cư và lánh nạn gửi quyết định từ chối đến cô, đúng mẫu hệt như cho bao người khác: „đơn xin tỵ nạn của ngài rõ ràng không có căn cứ“.

Cũng phải thôi, tỷ lệ phần trăm được thưà nhận tỵ nạn ở Đức hàng năm thường chỉ 1 con số, nghiã là trăm người chưa được chục. Tuy nhiên dòng sông đời người dù trong hoàn cảnh nào vẫn cứ chảy, mỗi người một kiểu chẳng giống nhau, 3 tháng trước khi đơn xin tỵ nạn bị từ chối, Nguyễn T sinh một bé trai kháu khỉnh, được đặt tên rất quý: Ngọc. Lúc đó cha của bé chỉ có giấy phép tạm trú Aufenthaltserlaubnis. Nguyễn T tiếc, giá như cha bé có hộ chiếu Đức hoặc hộ chiếu Việt từng 8 năm sống ở Đức và hiện đang mang giấy phép thường trú Niederlassungserlaubnis, thì có phải đưá con đã tự động được mang quốc tịch Đức không ? Chỉ cần vậy, người mẹ kiểu gì cũng được quyền ở lại Đức theo Điều §28 Đoàn tụ gia đình có người Đức, hết long đong lật đật! Đời người có số, không thể ước được số của người khác, Nguyễn T đành phải chấp nhận vất vả, chờ đợi, hy vọng vậy. Mãi tận 3 năm sau, cô mới chấm dứt được tạm dung, nhờ một cơ may „biết một nửa“. Ngày 12.02.2008 cô rời trại ty nạn về ở với bố của bé trai và đệ đơn xin đoàn tụ ăn theo chồng chưa đăng ký, hy vọng biết đâu được chấp nhận. Bởi Luật lưu trú Đức vẫn coi vợ chồng có hay không đăng ký, được đối xử pháp lý như nhau. Tuy nhiên đưa ra bằng chứng sống như vợ chồng không dễ, bởi vẫn phải làm đầy đủ thủ tục hồ sơ độc thân kiểm tra về trong nước thật nhiêu khê, khó có thể nhanh hơn lệnh trục xuất đe doạ phấp phỏng từng ngày. Sau khi đệ đơn liều, đang chờ may rủi xem được chấp nhận đoàn tụ gia đình hay không, thì ngày 18.2.2008, hai mẹ con Nguyễn T được Sở Ngoại kiều mời gặp. Tại đây Sở Ngoại kiều tuyên bố chấp nhận cấp giấy phép tạm trú cho cả hai mẹ con, Aufenthaltserlaubnis 1 năm. Sướng tột cùng, Nguyễn T chỉ nghĩ chắc cả hai mẹ con được ăn theo người bố lúc đó đã được cấp giấy phép thường trú Niederlassungserlaubnis. Ba năm không được sống bên nhau, cả hai cứ ngóng trông một ngày đoàn tụ, yên ổn, nay đã thành sự thật. Tuy nhiên, chỉ sau 6 tháng chung sống, ngày 29.8.2009, Nguyễn T quyết chí mang con ra khỏi nhà tìm căn hộ mới ở riêng, lại hệt cảnh 3 năm về trước, nhưng lần này lòng trĩu hận không thể hàn gắn.

Tháng 1.2009, sắp hết hạn giấy phép lưu trú 1 năm, cả hai mẹ con đệ đơn ra Sở Ngoại kiều xin gia hạn. Lần này quyết định từ chối gia hạn của Sở Ngoại kiều mới làm Nguyễn T bừng tỉnh, hiểu ra lý do ăn theo, được cấp giấy phép lưu trú trứơc kia:

Trứơc hết bé Ngọc được cấp giấy phép lưu trú theo Điều §33 Luật Lưu trú Aufenthalt G. Theo điều luật này, con sinh ra ở Đức sẽ được cấp giấy phép lưu trú, nếu cha hoặc mẹ có giấy phép lưu trú ở Đức. Tuy nhiên ở đây có hai khái niệm luật pháp hiểu khác với nghĩa thông thường, đó là khái niệm cha con và khái niệm giấy phép lưu trú. Trong trường hợp trên, luật chỉ thưà nhận cha con khi cả hai có cuộc sống gia đình chung (familiare Lebensgemeinschaft). Bằng chứng chắc chắn không thể bác bỏ để khẳng định cuộc sống gia đình chung là ăn, ở, tiêu chung. Nếu thiếu bằng chứng đó, thì mọi chứng cứ khác đưa ra đều rất dễ bị hoài nghi. Về giấy phép lưu trú, ở Đức có hai dạng tạm trú Aufenthaltserlaubnis và thường trú Niederlassugnserlaubnis. Dạng thường trú được mặc nhiên coi là giấy phép vĩnh viễn ở Đức để có thể chăm sóc con, còn giấy phép tạm trú người ta vẫn hoài nghi hết thời hạn có thể bị về nước và không còn điều kiện chăm sóc con. Như vậy kết luận rút ra cho những người muốn con ăn theo bố, là cả hai ở chung và bố có giấy phép thường trú Niederlassungselaubnis. Nếu không đạt được như vậy thì chỉ còn trông chờ vào vận may rủi tùy từng Sở Ngoại kiều xem xét cụ thể.

Người mẹ được cấp giấy phép căn cứ Điều §25, đoạn 5 AufenthaltG. Đoạn luật này quy định, người nứơc ngoài có trát đòi phải rời khỏi nước Đức, có thể cấp giấy phép tạm trú cho họ, nếu trách nhiệm đó có những lý do thực tế hoặc pháp lý cản trở không thể thực hiện được và không thể tính đến việc cản trở đó sẽ bị loại bỏ trong thời gian sắp tới. Như vậy Nguyễn T được quyền ở lại bởi có con nhỏ sống ở Đức, nên không thể trục xuất. Nghĩa là người ta có quyền trục xuất người mẹ bất cứ lúc nào nếu con không còn được phép ở Đức hoặc chỉ người cha được quyền nuôi con một mình. Kết luận rút ra cho những người có con nhỏ muốn ở lại Đức không cần hôn thú là: cả hai phải ở chung cùng một căn hộ, (có cùng một Wohnmeldebescheinigung), người bố có giấy phép thường trú Niederlssungserlaubnis.

Cơ hội trên đang nắm trong tay, Nguyễn T đã để tuột mất, thất vọng khi đọc phần lập luận trong quyết định của Sở Ngoại kiều từ chối đơn xin gia hạn:

„Ngày 29.8.2008, cuộc sống chung của gia đình ngài đã không còn. Ngài cùng với con trai thuê một căn hộ mới. Trình bày lý do khi xin gia hạn ngày 5.1.2009, ngài cho biết người cha chỉ thỉnh thoảng đến thăm con và không trả tiền góp nuôi, buộc ngài phải xin tiễn hỗ trợ góp nuôi của Sở Thanh thiếu niên cấp. Việc gia hạn giấy phép lưu trú cho con ngài được xét theo Điều §34 đoạn 1 Luật Lưu trú Aufenthalts G. Theo đó, giấy phép tạm trú Aufenthaltserlaubnis cấp cho con chỉ được gia hạn tiếp , chừng nào bố/mẹ còn giấy phép lưu trú và con đang sống chung gia đình cùng người đó (familiare Lebensgemeinschaft). Khái niệm sống chung cùng gia đình không bắt buộc phải ở chung cùng nhà. Tuy nhiên một cuộc sống chung cùng gia đình, nói chung, trong mọi trường hợp, được đặc trưng bởi sự gắn bó nuôi dưỡng chăm sóc. Điều đó lại đòi hỏi cả hai cần chung sống trong 1 căn hộ. Vì vậy, khi các thành viên gia đình cùng sống chung trong 1 căn hộ, thì họ được coi là có cuộc sống chung gia đình, không phân biệt vợ chồng có hôn thú hay không, con sinh ra trong hay ngoài giá thú. Nếu bố/mẹ sống khác căn hộ với con, muốn kết luận họ có cuộc sống chung gia đình với con hay không thì lại phải kiểm tra các yếu tố làm nền tảng cho cuộc sống chung gia đình. Chỉ có thể kết luận là có, khi 2 bên tiếp xúc thường xuyên, cùng đi nghỉ hè, nhận một phần lớn công việc chăm sóc dạy dỗ con. Còn nếu chỉ mỗi thăm hỏi thôi chẳng hạn, thì không thể coi là cuộc sống chung gia đình. Ngài trình bày người cha chỉ đến thăm con tháng 1 lần, tiền góp nuôi con cũng không trả. Từ đó có thể kết luận ngươi cha không quan tâm đến con và không gánh một phần nuôi dưỡng và dạy dỗ nó. Điều kiện gia hạn giấy phép lưu trú quy định tại Điều §34, đoạn 2 Luật Lưu trú vì vậy không thoả mãn, giấy phép lưu trú con ngài không thể gia hạn.

Do giấy phép lưu trú của ngài bắt nguồn từ giấy phép lưu trú của con, hiện không được gia hạn, nên điều kiện cản trở lệnh trục xuất bởi có con nhỏ ở Đức, cũng không còn nữa, ngài buộc phải về nước”.

Thất vọng vì lập luận trên của Sở Ngoại kiều, nhưng Nguyễn T cũng tỉnh ra, thấy được mình cần phải làm gì. Hệt như một cuộc ly thân luôn, họ có thể quay trở lại nếu vẫn còn tình yêu, hoặc người con vẫn có thể trở lại với cha, hay người cha thường xuyên đến chăm sóc con, nếu lương tâm bắt buộc trách nhiệm người cha phải làm. Người mẹ cũng tương tự, hoặc quay trở lại sống chung, hoặc phải thường xuyên chăm sóc con nếu con buộc phải trở về ở với bố. Trong cả ba tình huống, biết đâu một gia đình hạnh phúc yên ổn xưa kia lại phục hồi, giúp được cả Sở Ngoại kiều khỏi phải khó xử trước nỗi đau chia lià của một gia đình từng êm ấm một thời...

Dr. Nguyễn Sỹ Phương