Xử lý rác thải: Vấn nạn toàn cầu

(Ảnh minh họa).

Nếu lượng rác quá lớn hoặc khâu xử lý, phân loại rác không được thực hiện tốt, thì sớm hay muộn sự quá tải sẽ xảy ra.

Dọc theo những con đường, hẻm nhỏ trong các khu đô thị, thành phố lớn... chúng ta đôi khi phải bịt mũi khi đi ngang qua các đống rác ngổn ngang, hay chiếc xe rác bốc mùi hôi thối.

Thế nhưng, đây rõ ràng chỉ là một phần rất nhỏ của lượng rác chúng ta thải ra mỗi ngày.

Vấn nạn rác thải trên toàn cầu

Theo dữ liệu của tổ chức Ngân hàng Thế giới, lượng rác thải hàng năm đã tăng lên con số 2 tỷ tấn chất thải rắn đô thị (MSW) mỗi năm, và dự kiến sẽ đạt 3,4 tỷ tấn vào năm 2050.

Trong đó, các quốc gia có thu nhập cao sẽ ghi nhận mức tăng chất thải bình quân trên đầu người mỗi ngày là 19%. Con số tương tự ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình sẽ là 40% trở lên.

Với khoảng 18% dân số thế giới, Trung Quốc là nơi tạo ra MSW lớn nhất trên toàn cầu, chiếm hơn 15% tổng số.

Tuy nhiên nếu nói về lượng chất thải trên đầu người, thật đáng ngạc nhiên khi Mỹ mới là quốc gia đứng đầu, với 2,58 kg. Tiếp theo là Canada (2,33 kg/người) và Úc (2,23 kg/người).

Bãi rác nằm ở khu vực Apex, gần thành phố Las Vegas, Mỹ, thậm chí nắm giữ kỷ lục Guinness Thế giới trong suốt nhiều năm về việc là bãi rác lớn nhất thế giới.

Theo thống kê, bãi rác này rộng khoảng 890ha, tương đương với 1.250 sân bóng đá. Mỗi ngày, bãi rác tiếp nhận trung bình 8.000 - 9.000 tấn rác. Và đó chỉ là một trong rất nhiều bãi rác nằm ở Mỹ.

Tính từ khi thành lập vào năm 1993, bãi rác Apex đã là nơi tiếp nhận hơn 50 triệu tấn rác. Kích thước của nó dự kiến sẽ còn tiếp tục tăng.

Là một trong những khu vực chứng kiến sự bùng nổ về tốc độ đô thị hóa, Đông Nam Á cũng đồng thời ghi nhận lượng rác thải tăng lên chóng mặt.

Trong đó, điển hình là Indonesia, khi quốc gia này đã đối mặt với vấn đề nghiêm trọng về rác trong suốt nhiều năm. Trung bình, người Indonesia thải ra hàng triệu tấn rác mỗi ngày.

Việc có quá nhiều rác khiến hệ thống phân lọc và xử lý rác ở Indonesia trở nên quá tải.

Theo Business Insiders, rác thải nhiều tới mức hàng nghìn nông dân Indonesia đã và đang chuyển sang làm nghề bới nhặt rác, đơn giản vì điều này giúp họ kiếm được nhiều tiền hơn.

Theo Ngân hàng Nhựa Indonesia, hàng năm, trong số 7,8 triệu tấn rác thải nhựa, có 4,9 triệu tấn không được quản lý đúng cách, với 83% tìm đường vào đại dương, từ đó đe dọa hệ sinh thái biển.

Các quốc gia xử lý rác thế nào?

Ở hầu hết các nơi trên thế giới, kể cả những khu vực phát triển như châu Âu hay Bắc Mỹ, chúng ta đều làm 1 trong 2 cách để xử lý với rác thông thường. Đó là đốt hoặc chôn.

Điều đáng tiếc là cả 2 cách này đều gây hại cho môi trường và chính chúng ta. Do đó, nếu lượng rác quá lớn hoặc khâu xử lý, phân loại rác không được thực hiện tốt, thì sự quá tải sẽ xảy ra, dù sớm hay muộn.

Dựa theo Chỉ số Chất thải Toàn cầu 2022 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Hàn Quốc, Đan Mạch và Đức là 3 quốc gia đứng đầu thế giới về xử lý rác thải.

Điểm chung của họ, đó là đều tập trung vào phân loại, tái chế rác. Tiêu biểu là Hàn Quốc có tỷ lệ tái chế chất thải thực phẩm đạt gần như 100% mỗi năm, và mô hình của nước này được nhiều quốc gia học theo.

Tính dễ sử dụng và khả năng tiếp cận là 2 điểm nhấn rất quan trọng đối với sự thành công của mô hình tái chế rác ở Hàn Quốc.

Từ năm 2013, người dân Hàn Quốc đã được làm quen với những chiếc túi nhựa màu vàng đặc biệt, có thể dễ dàng được mua các cửa hàng tiện lợi, siêu thị. Trên chiếc túi là dòng chữ: "Túi đựng rác thực phẩm được chỉ định".

Chính phủ Hàn Quốc yêu cầu người dân phải sử dụng những chiếc túi này để vứt bỏ thức ăn thừa của họ vào bên trong, trước khi cho vào một thùng rác riêng biệt, đặt ở vệ đường.

Những chiếc túi sẽ được chuyển đến một nhà máy tái chế để loại bỏ nhựa, đồng thời biến rác thành khí sinh học, thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón.

Hệ thống tưởng như đơn giản này có mức độ hiệu quả vô cùng đáng kinh ngạc. Năm 1996, Hàn Quốc chỉ tái chế được 2,6% chất thải thực phẩm. Giờ đây, họ đạt con số xấp xỉ 100% mỗi năm.

Ở Đan Mạch, rác thậm chí được phân thành 12 loại riêng biệt, và mỗi hộ dân phải có ít nhất 4 chiếc thùng rác trong nhà của họ. Nếu bỏ rác sai quy định, người dân sẽ bị phạt.

Thậm chí, xe chở rác cũng được chế tạo đặc biệt để không vô tình trộn lẫn các loại rác với nhau trong lúc đi thu gom. Đây là một trong những yêu cầu quan trọng để duy trì hệ thống tái chế rác bền vững ở quốc gia này.

Có thể nói rằng, Đan Mạch thực sự coi rác là một tài nguyên, khi có rất nhiều quy định về thu gom, quản lý và tái chế chất thải. Tất cả đều được làm một cách chỉn chu, đồng bộ.

Tùy với mỗi loại rác thải, sẽ có những cách xử lý khác nhau. Một số được đốt để tạo hơi nhiệt cho hệ thống sưởi ấm vào mùa đông, một số được tái chế thành đồ dùng. Các loại chất thải có thể gây nguy hiểm như pin và hóa chất thì được xử lý riêng.

Trong bảng xếp hạng Chỉ số Chất thải Toàn cầu 2022, Đan Mạch đã tăng 11 bậc, để vươn lên vị trí thứ 2. Cùng với đó, thủ đô Copenhagen của Đan Mạch đặt mục tiêu tái chế 70% rác thải vào năm 2024.

Đức thì tập trung vào giảm thiểu rác thải, đến nỗi đây đã trở thành một trong những nét đặc trưng của quốc gia này. Theo thống kê, ngày nay, người Đức chỉ thải ra 10kg rác thải mỗi tháng, ít hơn 50% so với mức trung bình của thế giới.

Không chỉ vậy, Đức còn thành công trong việc khuyến khích người dân tự tham gia vào quá trình tái chế nhựa và phục hồi vật liệu.

"Pfand" là một khái niệm tiếng Đức, dùng để chỉ khoản tiền đặt cọc được cộng vào giá hàng hóa khi mua các chai nhựa.

Nói đơn giản, người dân Đức sẽ phải trả thêm tiền khi họ mua hàng. Nhưng họ có thể nhận lại số tiền này bằng cách đưa vỏ chai nhựa vào các máy tái chế tự động, được đặt ở các siêu thị, trung tâm mua sắm.

Theo các con số thống kê, lượng tái chế nhựa tại Đức đã tăng 14% từ năm 2021, khi họ áp dụng mô hình trên. Để làm được điều này, có 2 yếu tố giúp Đức thành công, là những quy định chặt chẽ từ chính phủ, và sự nghiêm túc tuân thủ từ người dân.

Đức cũng liên tục đầu tư vào hạ tầng xử lý chất thải tiên tiến, áp dụng công nghệ cao, với tiêu chí hàng đầu là giảm tác động đến môi trường. Song song với đó, quốc gia này đã địa phương hóa các nhà máy xử lý chất thải thành năng lượng, từ đó giúp giảm thiểu khoảng cách vận chuyển chất thải.

Đối với việc chôn lấp rác thải, Đức cũng làm rất tốt. Vào năm 2017, Đức đã đạt thành công khi chỉ 1% rác thải đô thị được đưa đến các bãi chôn lấp. Để so sánh, mục tiêu của nhiều nước EU hướng đến vẫn là tỷ lệ chôn lấp rác phải dưới 10% vào năm 2035.

Những quả bong bóng 'thay nhau' nổ tung, Trung Quốc sắp cùng Nhật Bản rơi vào 'thập kỷ mất mát'?

Giới chuyên gia đang đưa ra nhiều lập luận để dự đoán rằng Trung Quốc có thể sẽ bước vào "thập kỷ mất mát" giống Nhật Bản.

Trong bối cảnh kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm chạp, lực lượng lao động già hoá và sụt giảm, nhu cầu tiêu dùng yếu và thị trường bất động sản suy thoái, các nhà phân tích đang nhận định quốc gia này giống với Nhật Bản. Ngoài ra, các nhà phân tích cũng nhận định nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới có thể sẽ rơi vào “thập kỷ mất mát”.

Kinh tế Nhật Bản tăng trưởng chậm lại đáng kể sau khi bong bóng bất động sản vỡ tung vào cuối năm 1989. Khi đó, các doanh nghiệp và hộ gia đình muốn giải quyết gánh nặng nợ nần hơn là chi tiêu cho hàng hoá và dịch vụ. Dân số trong độ tuổi lao động sụt giảm nhưng nợ vẫn tiếp tục phình to.

Trong báo cáo “Fiscal Monitor”, IMF ước tính tỷ lệ nợ công/GDP của Nhật Bản sẽ tiếp tục tăng và đạt 258,2% vào năm 2023. Đây là mức cao nhất trong tất cả các nền kinh tế phát triển.

Trung Quốc và Nhật Bản cùng theo đuổi một mô hình kinh tế, tăng trưởng dựa vào các khoản tiết kiệm và đầu tư lớn. Chính phủ các quốc gia này cũng thúc đẩy các biện pháp từ phía nguồn cung để khuyến khích xuất khẩu.

Tuy nhiên, một trong những điểm khác biệt chính là khoản nợ khổng lồ của Trung Quốc phần lớn được “thổi phồng” bởi các doanh nghiệp do nhà nước sở hữu hoặc kiểm soát, bao gồm cả chính quyền địa phương. Điều này có nghĩa là họ chỉ ngừng đi vay nếu có yêu cầu từ phía chính phủ.

Trong khi đó, tình hình tài chính ở Trung Quốc đang xấu đi, đặc biệt là ở các tỉnh nghèo nhất. Tình trạng này đang làm dấy lên nỗi lo ngại về một cuộc khủng hoảng nợ của các chính quyền địa phương.

George Magnus, cộng tác viên nghiên cứu tại China Centre thuộc Đại học Oxford, cho biết: “Việc so sánh giữa Trung Quốc và Nhật Bản có cái nhìn khá thú vị, nhưng không hẳn là diễn biến nền kinh tế Trung Quốc sẽ di chuyển theo hướng đó trong 5-10 năm tới.”

Các nhà phân tích cho rằng, bài học quan trọng với Trung Quốc là không lặp lại những sai lầm mà các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản đã mắc phải.

NHTW Nhật Bản đã chậm trễ trong việc hạ lãi suất. Chính phr nước này lại đưa ra các biện pháp kích thích theo hướng đầu tư nhiều hơn và tiêu dùng. Hơn nữa, bong bóng chứng khoán và bất động sản vỡ tung đã dẫn đến nhiều thập kỷ trì trệ.

Richard Koo, nhà kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Nomura, cho biết đã có những dấu hiệu cho các doanh nghiệp và hộ gia đình Trung Quốc ngần ngại đi vay, ngay cả sau khi PBOC hạ lãi suất vào tháng 6.

Koo nhận định: “Đây là dấu hiệu xấu khi nói đến kinh tế vĩ mô. Đối với cá nhân người dân và doanh nghiệp, có thể họ đang làm điều đúng đắn nhưng lại đang ‘giết chết’ nền kinh tế.”

Ngân hàng đầu tư Pháp Natixis đã phân tích 3.000 doanh nghiệp Trung Quốc niêm yết từ năm 2021 đến tháng 3/2023. Họ nhận thấy, tăng trưởng chi tiêu vốn ở nước này không hồi phục sau khi lao dốc mạnh vào năm 2022.

Natixis nhận định: “Trung Quốc không ở thập kỷ mất mát như Nhật Bản vào những năm 1990. Dù chi phí đi vay thấp hơn, nhưng hầu hết các doanh nghiệp Trung Quốc đang giảm nợ, tăng tỷ lệ nắm giữ tiền mặt và đầu tư ít đi do lợi nhuận trên vốn và niềm tin đi xuống.”

Natixis, doanh thu từ đòn bẩy và chi phí vốn của các nhà phát triển bất động sản Trung Quốc đã sụt giảm mạnh. Do tài sản của các doanh nghiệp tư nhân chiếm tới 32% lĩnh vực này, nên việc bù đắp đà tăng trưởng bằng các ngành khác trong ngắn hạn là điều khó khăn.

Song, Zhang Monan, phó giám đốc Viện Nghiên cứu châu Mỹ và châu Âu tại Trung tâm Trao đổi Kinh tế Quốc tế Trung Quốc, cho biết, không như Nhật Bản, giá tài sản ở Trung Quốc sẽ không đối mặt với cú sốc lớn.

Bà nói, kinh tế Trung Quốc đang trong quá trình chuyển đổi, các ngành công nghiệp truyền thống đang lùi lại phía sau. Dù các ngành mới phát triển nhanh chóng nhưng tốc độ tăng trưởng vẫn chưa thể bằng những “động lực” cũ.

Theo Zhang, Trung Quốc vẫn là một quốc gia đang phát triển và hoạt động tiêu dùng vẫn có khả năng tăng trưởng.

Bà cho rằng, Bắc Kinh đang thúc đẩy nhiều biện pháp cải cách khác nhau, khi rất nhiều người đặt câu hỏi tại sao không có đợt kích thích quy mô lớn nào. Trọng tâm đối với các nhà hoạch định chính sách là về trung và dài hạn.

Trong thông điệp gửi tới các doanh nghiệp tư nhân trong cuộc họp mới đây, Bắc Kinh đã đưa ra sự ủng hộ vững chắc về chính trị, nhằm mục đích vực dậy khu vực này, vốn là nền tảng cho tăng trưởng kinh tế, thị trường việc làm và đổi mới công nghệ.

Tuy nhiên, Magnus cho biết nếu không chuyển trọng tâm chính sách sang người tiêu dùng và dịch vụ, Trung Quốc khó có thể đưa đà tăng trưởng trở lại đúng hướng.

Mark Williams, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á tại Capital Economics, cho biết dường như việc đà tăng trưởng của Trung Quốc chậm hơn nhiều vào cuối thập kỷ này là điều không thể tránh khỏi. Theo ông, các nhà hoạch định chính sách có thể đẩy lùi nguy cơ suy thoái bằng cách bơm thêm tín dụng vào nền kinh tế.

Tuy nhiên, điều này sẽ lặp lại những sai lầm mà Nhật Bản mắc phải và cũng không phát huy hiệu quả, khiến nợ công tăng cao và tăng trưởng vẫn chậm lại trong vài năm tới.

Thế khó mới của Thổ Nhĩ Kỳ trong cân bằng giữa Nga và Ukraine

(Ảnh minh họa).

Thổ Nhĩ Kỳ đang nỗ lưc để duy trì thế cân bằng giữa Nga và Ukraine khi cuộc khủng hoảng ngũ cốc ở Biển Đen kéo dài. Bên cạnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ khó có thể đối đầu với Nga bằng cách ủng hộ các biện pháp thay thế để duy trì hoạt động xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine mà không có sự tham gia của Moskva.

Nhiệm vụ vận chuyển ngũ cốc mới của Ukraine đồng nghĩa với việc bỏ qua Nga đã đặt thành viên NATO là Thổ Nhĩ Kỳ vào thế khó. Không muốn đối đầu với Nga, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đang “đau đầu” tìm cách thuyết phục Moskva quay trở lại thỏa thuận hành lang ngũ cốc và tránh leo thang hơn nữa ở Biển Đen.

Một loạt các biện pháp ngoại giao đã được tiến hành kể từ khi Nga rút khỏi Sáng kiến ngũ cốc ở Biển Đen, một thỏa thuận do Liên hợp quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian, hơn 1 tuần trước, vốn cho phép Ukraine xuất khẩu ngũ cốc từ các cảng Biển Đen của nước này qua eo biển Thổ Nhĩ Kỳ trong năm qua. Sau khi rút lại các đảm bảo an toàn cho các tàu chở hàng một cách hiệu quả, Nga đã gây áp lực với tuyên bố rằng họ sẽ coi "tất cả các tàu qua khu vực này có khả năng vận chuyển hàng hóa quân sự ở Ukraine".

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ban đầu gợi ý rằng nước này, Liên hợp quốc và Thổ Nhĩ Kỳ có thể duy trì hành lang ngũ cốc mà không có Nga. Một cố vấn của ông Zelensky cho biết Ukraine cũng đang thúc đẩy một cuộc tuần tra quân sự do Liên hợp quốc ủy quyền sẽ bao gồm các quốc gia Biển Đen như Thổ Nhĩ Kỳ và Bulgaria.

Nhưng trong bình luận về những đề xuất như vậy vào ngày 19/7, một phát ngôn viên của Liên hợp quốc nói rằng “không ai có thể yêu cầu Tổng thư ký đưa ra các đảm bảo an ninh” trong vùng chiến sự. Tổng thống Zelensky đã thảo luận về hành lang ngũ cốc với ông Erdogan qua điện thoại hai ngày sau đó, nhưng rất ít sáng kiến được đưa ra từ cuộc điện đàm này.

Một đề xuất khác là cho các tàu chở hàng đi qua lãnh hải Romania, Bulgaria và Thổ Nhĩ Kỳ sau khi nhận ngũ cốc từ Ukraine. Tuy nhiên, việc tìm kiếm những con tàu sẵn sàng đi đến các cảng Ukraine và bảo hiểm cho chúng vẫn là một vấn đề nghiêm trọng do Nga đã đưa ra cảnh báo như đề cập ở trên.

Theo Mykola Gorbachov, người đứng đầu Hiệp hội Ngũ cốc Ukraine, Kiev đang lên kế hoạch thành lập một quỹ bảo đảm trị giá 500 triệu USD để bảo vệ các con tàu đó. “Nó sẽ hoạt động giống như bảo hiểm nhà nước. Ví dụ, nếu Nga tấn công, nhà nước sẽ trang trải mọi chi phí”, ông Gorbachov nói.

Hãng tin Reuters đưa tin nhiều công ty bảo hiểm hiện đã đình chỉ bảo hiểm cho các chuyến hàng từ Ukraine, lưu ý rằng phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh bổ sung, được tính khi vào khu vực Biển Đen và cần được gia hạn 7 ngày một lần, đã tiêu tốn hàng nghìn USD và có thể tăng thêm.

Với tư cách là bên tiếp nhận chính về đề xuất tuyến đường thay thế, ông Erdogan khó có thể ủng hộ bất kỳ lựa chọn nào nếu không có Nga. Mặc dù một số động thái gần đây của Ankara đã khiến Tổng thống Nga Vladmir Putin khó chịu, nhưng ông Erdogan phải thực hiện hành động cân bằng trong cuộc xung đột ở Ukraine.

Thổ Nhĩ Kỳ sẽ không gây nguy hiểm cho các tàu hải quân của mình để hỗ trợ các tàu từ Ukraine và tập trung vào việc khôi phục hành lang ngũ cốc với sự tham gia của Nga, một quan chức Thổ Nhĩ Kỳ thừa nhận với tờ Bloomberg. Tương tự, Đại sứ Ukraine tại Ankara cho biết Thổ Nhĩ Kỳ quan tâm đến việc tiếp tục thỏa thuận ngũ cốc, nhấn mạnh rằng họ có đòn bẩy đối với Nga.

Ổn định ở Biển Đen từ lâu đã là ưu tiên hàng đầu của Thổ Nhĩ Kỳ và bất kỳ thỏa thuận mới nào cũng cần có Nga tham gia, vì vậy ông Erdogan có lẽ sẽ thử “mọi con đường dẫn đến Điện Kremlin”.

Do đó, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ là nhà lãnh đạo duy nhất của NATO lập luận rằng hầu hết xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine đến châu Âu chứ không phải các nước châu Phi nghèo và việc xuất khẩu ngũ cốc và phân bón của chính Nga vẫn bị cản trở. Những luận điệu như vậy đã giúp ông duy trì đối thoại với Tổng thống Nga. Kể từ hội nghị thượng đỉnh NATO gần đây nhất ở Vilnius, ông Erdogan đã nhiều lần nói về việc đón tiếp nhà lãnh đạo Nga vào tháng 8, nhưng Moskva vẫn chưa xác nhận một chuyến thăm như vậy.

Nga đã liệt kê một số điều kiện để quay trở lại thỏa thuận, bao gồm dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu ngũ cốc và phân bón, cho phép ngân hàng cho vay nông nghiệp Rosselkhozbank của Nga kết nối lại với hệ thống thanh toán SWIFT, cho phép giao phụ tùng thay thế cho máy móc nông nghiệp, loại bỏ các trở ngại liên quan đến vận chuyển hàng hóa và bảo hiểm cũng như gỡ bỏ phong tỏa tất cả các tài sản của Nga liên quan đến lĩnh vực nông nghiệp. Cuối cùng, Moskva nhấn mạnh rằng “thỏa thuận hành lang ngũ cốc nên phục hồi mục đích ban đầu là giúp đỡ các nước nghèo”.

Theo dữ liệu của Liên hợp quốc, trong số 32 triệu tấn ngũ cốc được bốc từ các cảng Odessa, Chornomorsk và Yuzhne của Ukraine, 14,3 triệu tấn đã được chuyển đến các nước giàu, bao gồm cả các thành viên EU, trong khi nhóm các nước nghèo nhất chỉ nhận được 822.000 tấn. Thị phần của châu Phi đứng ở mức 12%. Thổ Nhĩ Kỳ là người mua lớn thứ ba sau Trung Quốc và Tây Ban Nha.

Trong khi đó, ngũ cốc của Nga chiếm 65% lượng ngũ cốc nhập khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ, vì vậy ông Erdogan khó có thể gây nguy hiểm cho nước này bằng cách đóng vai trò là người bảo vệ doanh số bán hàng của Ukraine.

Ngoài ra, sự “ổn định tương đối” ở Biển Đen trong năm qua phần lớn là do thỏa thuận ngũ cốc trên. Tuy nhiên, vào ngày thỏa thuận hết hạn, Ukraine đã tấn công cây cầu Kerch nối Crimea với Nga và Moskva đã đáp trả bằng cách ném bom các cảng Odessa và Chornomorsk.

Đảo chính ở Niger, các nước khẩn trương di tản công dân

Một máy bay vận tải quân sự Pháp đưa công dân châu Âu rời khỏi Niger hôm 1/8 trong chuyến bay sơ tán đầu tiên kể từ khi binh lính nổi loạn lật đổ tổng thống dân cử của nước này gần một tuần trước và đóng cửa biên giới.

Pháp, Ý và Tây Ban Nha đều tuyên bố sơ tán công dân của họ và các công dân châu Âu khác ra khỏi Niger, lo ngại họ bị mắc kẹt bởi cuộc đảo chính mà ba quốc gia Tây Phi khác đã lên tiếng ủng hộ hôm 1/8. Ba nước đó cũng được cai trị bởi những người lính nổi loạn.

Bộ Ngoại giao Pháp viện dẫn bạo lực gần đây nhắm vào tòa đại sứ của họ ở thủ đô Niamey, là một trong những lý do khiến nước này quyết định cung cấp các chuyến bay sơ tán cho hàng trăm công dân của mình và những người châu Âu khác. Bộ cho biết việc đóng cửa không phận của Niger “khiến đồng bào của chúng tôi không thể rời khỏi đất nước bằng phương tiện của chính họ.”

Bộ Quốc phòng Tây Ban Nha tuyên bố chuẩn bị sơ tán hơn 70 công dân và Ý cũng cho biết đang sắp xếp một chuyến bay. Văn phòng đối ngoại của Đức kêu gọi công dân của họ ở Niger nên “tận dụng cơ hội tiếp theo để rời đi” nếu không cần thiết ở lại.

Các cuộc sơ tán diễn ra trong lúc cuộc khủng hoảng ngày càng trầm trọng xuất phát từ cuộc đảo chính vào tuần trước chống lại Tổng thống dân cử của Niger, Mohamed Bazoum. Việc lật đổ ông rõ ràng là một đòn giáng mạnh đối với các quốc gia phương Tây đang hợp tác với Niger chống lại những kẻ cực đoan Tây Phi.

Tại các khách sạn ở Niamey, người châu Âu và người từ các nước khác, bao gồm cả một số người Mỹ, đóng gói hành lý. Tại sân bay, hàng trăm người xếp hàng nhiều giờ chờ lên những chuyến bay di tản của Pháp.

Một cựu quan chức quân đội Pháp từng huấn luyện quân đội Niger với tư cách là một thường dân nói với hãng tin AP rằng ông sẽ rời đi mặc dù “công việc của ông chưa kết thúc”. Phát biểu với điều kiện giấu tên vì lý do an ninh, ông cho biết việc quân đội chiếm quyền đã khiến nhiều người bất ngờ.

Tổ chức khu vực Tây Phi được gọi là Cộng đồng Kinh tế Tây Phi ECOWAS đã công bố các chế tài kinh tế và du lịch đối với Niger vào ngày 30/7 và cho biết họ có thể sử dụng vũ lực nếu thủ lĩnh cuộc đảo chính không phục hồi ông Bazoum trong vòng một tuần.

Nhưng chính quyền quân nhân mới đã nhận được sự ủng hộ từ các chính phủ quân sự của Mali, Burkina Faso và Guinea.

Mali và Burkina Faso nói “bất kỳ sự can thiệp quân sự nào chống lại Niger sẽ được coi là lời tuyên chiến chống lại Burkina Faso và Mali.” Hai nước này cũng tố cáo các biện pháp trừng phạt kinh tế của ECOWAS là “bất hợp pháp, không chính đáng và vô nhân đạo”, đồng thời từ chối áp dụng chúng.

ECOWAS đã đình chỉ tất cả các giao dịch thương mại và tài chính giữa các quốc gia thành viên với Niger, cũng như đóng băng các tài sản của Niger được giữ tại các ngân hàng trung ương khu vực. Niger phụ thuộc rất nhiều vào viện trợ nước ngoài và các biện pháp trừng phạt có thể khiến hơn 25 triệu người dân của nước này trở nên nghèo khó hơn.

Mali và Burkina Faso từng trải qua hai cuộc đảo chính kể từ năm 2020, khi binh lính lật đổ các chính phủ tuyên bố rằng họ có thể làm tốt hơn trong việc chống lại bạo lực thánh chiến ngày càng gia tăng có liên quan đến al-Qaida và nhóm Nhà nước Hồi giáo. ECOWAS đã trừng phạt cả hai quốc gia này và đình chỉ họ khỏi khối, nhưng chưa bao giờ đe dọa sử dụng vũ lực.

Guinea, một quốc gia khác nằm dưới sự cai trị của quân đội kể từ năm 2021, cũng đã đưa ra một tuyên bố ủng hộ chính quyền của Niger và thúc giục ECOWAS “hãy tỉnh táo lại”.

Các cuộc sơ tán diễn ra sau vụ bạo lực hôm 30/7 nhắm vào Tòa đại sứ Pháp khi người biểu tình đốt cửa và đập vỡ cửa sổ trước khi bị quân đội Niger giải tán. Hàng ngàn người ủng hộ chính quyền đã xuống đường ở Niamey. Một số vẫy cờ Nga cùng với khẩu hiệu “Đả đảo Pháp” và ủng hộ Tổng thống Nga Vladimir Putin, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế tránh xa.

Không có lời giải thích rõ ràng về việc đề cập đến Nga, nhưng một số người biểu tình coi đó là biểu tượng của cảm xúc chống phương Tây của họ. Một số người cũng phản ánh sự ủng hộ đối với danh tiếng của nhóm lính đánh thuê Nga Wagner trong việc đàn áp tàn nhẫn các phần tử hiếu chiến.

Các nhà phân tích cho rằng Niger có thể đang đi theo bước chân giống như Mali và Burkina Faso, cả hai nước đều chứng kiến những người biểu tình vẫy cờ Nga sau cuộc đảo chính của họ.

Một số người nói rằng cuộc đảo chính của Niger cũng có thể khuyến khích bạo lực thánh chiến.

Ông Boubacar Moussa, cựu thành viên của một nhóm có liên hệ với al-Qaida được gọi là JNIM, cho biết quân đội lật đổ chính là điều mà các chiến binh thánh chiến mong muốn vì nó sẽ làm quân đội mất tập trung và suy yếu. Ông nói: “Các chiến binh thánh chiến rất ủng hộ cuộc đảo chính xảy ra ở Niger, bởi vì nó sẽ cho phép họ trở nên rất mạnh.”

Ông Moussa, người đã nói chuyện với AP ở Niamey, thuộc chương trình toàn quốc nhằm đưa các chiến binh thánh chiến trở lại, tái hòa nhập họ vào xã hội và sử dụng sự giúp đỡ của họ trong các nỗ lực chống khủng bố. Chương trình này được khởi xướng bởi ông Bazoum khi ông còn là bộ trưởng nội vụ và được coi là một giải pháp thay thế cho giải pháp quân sự nhằm ngăn chặn bạo lực trên khắp đất nước.

Các nhà phân tích Niger cho biết nếu ECOWAS sử dụng vũ lực, việc này cũng có thể gây ra bạo lực giữa những thường dân ủng hộ cuộc đảo chính và những người chống lại.

Thủ tướng Niger, người được bổ nhiệm bởi Tổng thống Bazoum và đã ra khỏi đất nước khi cuộc đảo chính diễn ra, kêu gọi cộng đồng quốc tế giúp đẩy lùi cuộc đảo chính để bảo vệ nền dân chủ ở Tây Phi.

“Đối với các quốc gia ECOWAS, đó là một vấn đề sống còn. Đối với cộng đồng quốc tế cũng vậy, đó là một vấn đề về độ tin cậy. Niger phải tiếp tục là một quốc gia dân chủ,” Thủ tướng Ouhoumoudou Mahamadou nói trong một cuộc phỏng vấn với hãng tin AP ở Pháp.

Ông nói: “Niger là một quốc gia quan trọng về mặt an ninh đối với phần còn lại của châu Phi cũng như phần còn lại của thế giới.”

Các nhà quan sát tin rằng ông Bazoum đang bị giam giữ tại nhà riêng ở Niamey. Những bức ảnh đầu tiên của ông kể từ cuộc đảo chính xuất hiện vào tối 30/7, ngồi trên chiếc ghế dài mỉm cười bên cạnh Tổng thống Chad Mahamat Deby, người đã bay đến để làm trung gian hòa giải giữa chính phủ và chính quyền quân nhân.

Cả Hoa Kỳ và Pháp đã gửi quân đội và hàng trăm triệu đô la viện trợ nhân đạo và quân sự trong những năm gần đây tới Niger, vốn là thuộc địa của Pháp cho đến năm 1960. Tại thủ đô, nhiều người sống trong những nơi trú ẩn tạm bợ và tranh giành nhau hàng ngày để kiếm tiền nuôi con cái. Niger được coi là đối tác cuối cùng hợp tác với phương Tây chống chủ nghĩa cực đoan ở khu vực nói tiếng Pháp, nơi tâm lý chống Pháp đã mở đường cho tập đoàn quân sự tư nhân Wagner của Nga.

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ngày 31/7 nói rằng Hoa Kỳ sẽ xem xét cắt viện trợ nếu cuộc đảo chính thành công. Ông Matt Miller, phát ngôn viên của Bộ, cho biết viện trợ “phụ thuộc rất nhiều vào kết quả của các hành động trong nước.” “Viện trợ Mỹ xoay quanh việc tiếp tục quản trị dân chủ ở Niger,” ông nhấn mạnh.

Khủng bố trỗi dậy đe dọa an ninh khu vực Nam Á

(Ảnh minh họa).

Chi nhánh của tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) xác nhận đã thực hiện vụ đánh bom liều chết ở Pakistan khiến 54 người thiệt mạng và hơn 200 người bị thương. Vụ tấn công được xem là lời nhắc nhở về tình hình an ninh ngày càng tồi tệ ở khu vực biên giới giữa Pakistan và Afghanistan.

Vụ đánh bom khủng bố đã làm dấy lên lo ngại Pakistan có thể bước vào giai đoạn bầu cử đẫm máu sau nhiều tháng hỗn loạn chính trị sau khi cựu Thủ tướng Imran Khan bị bãi nhiệm vào tháng 4/2022. Ngoài ra, sự trở lại của tổ chức khủng bố IS đang đe dọa đến an ninh của toàn bộ khu vực Nam Á.

Khủng bố khiến an ninh ở Pakistan bất ổn

Kể từ khi lực lượng Taliban trở lại nắm quyền ở Afghanistan tháng 8/2021 tới nay, an ninh nội bộ của Pakistan đã xuống cấp nghiêm trọng với những vụ tấn công khủng bố gia tăng, sự trỗi dậy hoạt động của các tổ chức khủng bố ở trong nước. Những gì đang diễn ra với Pakistan chắc hẳn trái ngược với kỳ vọng của giới cầm quyền nước này. Pakistan từng được cho là hậu thuẫn sự lên ngôi của Taliban trong bối cảnh Mỹ đang cố rút lực lượng quân sự khỏi quốc gia láng giềng.

Thậm chí, Islamabad còn từng đứng đằng sau hậu trường để loại bỏ những thành viên được coi là ‘ôn hòa’ trong Taliban, tạo điều kiện để những phần tử có quan điểm cứng rắn chiếm ưu thế trong Nội các mới của Afghanistan. Nhưng cũng kể từ đó, mọi việc đã hoàn toàn không nằm trong tầm kiểm soát của Islamabad.

Kể từ sau khi lật đổ chính quyền thân phương Tây và nắm quyền quản lý đất nước Afghanistan, Taliban đang ngày càng quyết đoán hơn trong chính sách và hành động. Họ từ chối mọi nỗ lực gây ảnh hưởng và tránh bị điều khiển từ bên ngoài. Taliban không hợp tác với yêu cầu của nước láng giềng Pakistan kiểm soát Lực lượng Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP) – nhóm vũ trang được Islamabad coi là mối đe dọa lớn nhất với an ninh nội bộ của Pakistan.

Kết quả là số lượng các vụ tấn công khủng bố tại Pakistan tăng vọt kể từ thời điểm tháng 8/2021, khi Taliban trở lại nắm quyền ở nước láng giềng. Báo cáo An ninh thường niên năm 2022 do Trung tâm An ninh và Nghiên cứu (CRSS) – một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Islamabad tiến hành cho thấy các tỉnh giáp biên giới với Afghanistan bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi bạo lực.

Chỉ riêng tại tỉnh Khyber Pakhtunkhwa, số vụ tấn công khủng bố đã tăng hơn 30% trong năm 2022, đóng góp vào tổng số 506 vụ khủng bố tại nước này trong năm ngoái. Lực lượng an ninh đã mất 290 người trong giai đoạn này. Riêng tháng 12/2022, hơn 40 nhân viên an ninh Chính phủ đã thiệt mạng.

Số dân thường thiệt mạng vì tấn công khủng bố cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Tất cả các tỉnh giáp biên với Afghanistan như Khyber Pakhtunkhwa, Fata và Balochistan đều chứng kiến sự gia tăng ở mức cao nhất, tăng mạnh so với năm 2021. Báo cáo của CRSS nêu tên chi nhánh của Tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng, hay còn gọi là IS Khorasan hay Daish, cùng Quân đội Giải phóng Balochistan nằm trong số các tổ chức liên quan tới các vụ tấn công. Tuy nhiên, TTP vẫn là thách thức chính với giới cầm quyền tại Pakistan, nhất là sau khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Chính phủ với TTP đổ vỡ hồi tháng 12/2022.

Lịch sử cho thấy, các chính quyền tại Pakistan từ trước tới nay luôn phải chật vật giải quyết bài toán khủng bố. Nó xuất phát từ những mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo và cả chính kiến từ chính trong nội bộ quốc gia Nam Á này. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của làn sóng khủng bố mới với vai trò của TTP, IS và của Taliban ở phía bên kia biên giới thực sự là đáng lo ngại với Pakistan vào lúc này.

Tác động đối với cuộc bầu cử sắp tới

Vụ đánh bom tự sát nhằm vào một sự kiện chính trị của đảng Jamiat Ulema-e-Islam Fazl (JUI-F) tại tỉnh biên giới Khyber Pakhtunkhwa cuối tuần qua là dấu hiệu cảnh báo với Pakistan vào thời điểm then chốt này. Đảng Jamiat Ulema-e-Islam Fazl là một đối tác quan trọng của liên minh cầm quyền tại Pakistan, và do chính trị gia theo đường lối cứng rắn Fazlur Rehman lãnh đạo.

Đây rõ ràng là một thông điệp gửi tới chính quyền, giới tinh hoa chính trị và người dân Pakistan mà các phe nhóm khủng bố đưa ra. Chỉ còn ít tháng nữa là Pakistan sẽ tiến hành tổ chức cuộc Tổng tuyển cử bầu chọn Quốc hội mới và tiếp đó là Chính phủ khóa mới. Từ giờ tới thời điểm đó, các sự kiện chính trị đông người sẽ được ưu tiên tổ chức nhằm giúp các đảng phái tiếp cận cử tri và thuyết phục họ bỏ phiếu.

Đây là thời điểm mà Pakistan dễ bị tổn thương trước các nguy cơ khủng bố. Các tổ chức Hồi giáo cực đoan cũng sẽ tranh thủ dịp này để tạo áp lực lên chính quyền tương lai, hoặc là giành giật lợi thế trước lực lượng an ninh Pakistan. Hiện tại, chưa thể chắc chắn việc gia tăng các vụ khủng bố có thể ảnh hưởng như thế nào tới kết quả cuộc bầu cử sắp tới ở Pakistan.

Tâm lý của cử tri và người dân Pakistan đang và sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều. Ưu tiên, đường lối chính sách được thảo luận trong cuộc bầu cử sắp tới sẽ bị bẻ sang nguy cơ an ninh nhiều hơn mà bỏ qua các chủ đề về phát triển kinh tế xã hội.

Nguy cơ an ninh khu vực

Sự trỗi dậy của các làn sóng khủng bố kể từ sau khi Taliban giành lại quyền kiểm soát đất nước Afghanistan là điều đã được dự báo từ trước. Và giờ đây chúng ta đang được chứng kiến các nguy cơ đó trở thành vấn đề trong hiện thực. Afghanistan vẫn đang trong tình trạng ‘đóng băng’ dưới thời Taliban 2.0 khi mà các hoạt động xã hội luôn trong cảnh nơm nớp lo khủng bố.

Bất kể Taliban tuyên bố đã kiểm soát được an ninh của đất nước, nhưng các nhóm cực đoan, các tổ chức thánh chiến quốc tế vẫn đang gia tăng sự hiện diện trên lãnh thổ nước này. Taliban vẫn sẽ phải thường trực nỗi lo các nhóm khủng bố như IS Khorasan, al Qaeda … gây ảnh hưởng và một thời điểm nào đó sẽ tranh giành lãnh thổ với mình. Sự bất ổn của Afghanistan cũng sẽ là vấn đề với nước láng giềng Pakistan.

Việc Taliban cầm quyền tại Afghanistan đã tạo điều kiện cho sự quyết đoán của lực lượng TTP ở Pakistan. Mà bằng chứng là việc đổ vỡ thỏa thuận ngừng bắn giữa Chính phủ Pakistan với TTP hồi năm ngoái. Sự cố này chắc chắn sẽ còn tạo ra những hệ lụy lâu dài.

TTP – phiên bản Taliban tại Pakistan có lẽ cũng ấp ủ nhiều dự định hơn với sự ủng hộ từ phía bên kia biên giới. Quá trình tái cơ cấu và vươn ra của TTP cũng đang tạo cảm hứng cho các nhóm phiến quân chống chính phủ ở Pakistan tin tưởng và tham gia các hoạt động chống đối. Mục tiêu của họ có thể là một chiến thắng kiểu Taliban ngay tại Pakistan.

Trong một diễn biến mới nhất, sau vụ đánh bom tự sát cuối tuần qua, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Ngoại trưởng Bilawal Bhutto Zardari đã lên tiếng yêu cầu chính quyền Taliban phải thực hiện cam kết của mình, không để lãnh thổ Afghanistan trở thành nơi dung dưỡng và đào tạo khủng bố, gây tội ác cho các nước láng giềng.

Quan điểm này đã được nhắc lại nhiều lần nhưng dường như nó đang bị phía Kabul tảng lờ. Những gì đang diễn ra ở Pakistan đang kiểm chứng điều đó. Câu chuyện của Pakistan và Afghanistan chắc chắn sẽ còn lặp lại tại các nước láng giềng Trung Á, Iran hay Ấn Độ nơi mà các mầm mống khủng bố cũng có thể sẽ lại thâm nhập và gây tội ác.

Nguồn: Môi trường & Đô thị; CafeF; Soha; VOA; VOV