Đối với ông H một chủ cửa hàng Việt ở Sachsen, Đức, khá thành công, thì nguyên tắc xử thế trên nhuần nhuyễn không riêng trong cuộc sống, mà nhất là trên thương trường rất hiệu qủa như một năng khiếu trời ban. Vì thế dù tiếng Đức còn “ngắn“, ông vẫn thuê được một cửa hàng bán tạp phẩm hiện tại trong một siêu thị lớn nổi tiếng nước Đức sau khi đánh bật được nhiều đối thủ cỡ “đại gia“, “dày“ tiếng Đức hơn ông. Cửa hàng bán chạy như “tôm tươi“, ông bảo “lộc bất tận hưởng“, hiếm dịp nào thiếu qùa tặng cho Trưởng chi nhánh siêu thị. Nước Đức có đến vài chục dịp lễ thì ông cũng sắm gần ngần ấy lần qùa, chưa kể sinh nhật, chia tay, gặp gỡ... Trưởng chi nhánh coi ông như người nhà muốn gặp lúc nào cũng được cả, nhìn qùa là đủ hiểu tình cảm, vui vẻ, cởi mở, không cần văn mỹ. Buôn bán đang phất, ông dự tính nhân rộng mô hình. Chuỗi siêu thị chuẩn bị mở một chi nhánh mới, xây dựng từ mấy năm trước sắp khánh thành, đang tìm khách hàng cho thuê điạ điểm kinh doanh. Trưởng chi nhánh nơi ông được điều sang đó làm giám đốc. Ông H gợi ý với Trưởng chi nhánh nguyện vọng của mình, được Trưởng chi nhánh ủng hộ nhiệt thành. Đáng tiếc dự án ban đầu không hề dự tính loại cửa hàng thập cẩm của ông H, nên Trưởng chi nhánh không thể nhận lời cho ông thuê ngay mà trước hết cứ phải ưu tiên xem xét danh sách những người đã đăng ký theo mô hình kinh doanh như trong dự án. Là một nhà kinh doanh chuyên nghiệp Đức, nên khi vào cuộc cân nhắc, ông chỉ nghĩ đến nghề mà không hề nghĩ đến quan hệ tình cảm với ông H vốn không liên quan gì tới dự án khi khởi đầu. Thấy hai ba lần gặp với hai ba lần qùa cáp gọi là, vẫn nhùng nhằng, ông H nghĩ ngay tới dịp sinh nhật lần thứ 50 của ông Trưởng chi nhánh sắp đến vốn theo phong tục Đức thuộc lần sinh nhật lớn nhất đầu tiên trong đời, sẽ biếu một món qùa thật giá trị để ông ta nhớ tới việc mình đang nhờ. Ông H suy tính, 50 năm, chắc tặng 50 tờ 100 Euro thì thật độc chiêu đầy ý nghĩa, tính ra chi phí quà cáp này chỉ chiếm chừng 2% tiền lãi kinh doanh một tháng hiện tại tương đương với mức ông giảm giá bình quân cho khách mua hàng hàng tháng, hoặc khi trả ngay bằng tiền mặt cho một lần nhập hàng được nhà cấp hàng ưu đãi. Rốt cuộc vẫn là “mỡ nó rán nó“. Ông liền cho tiền cùng thiếp chúc mừng sinh nhật in hình quả tim vào phong bì mầu đỏ thắm găm hơi sâu vào giữa lẵng hoa gồm 50 bông hồng to được bao quanh bằng các loại hoa lan phớt hồng, ngoài cùng điểm xuyết các loại nhành lá xanh, trông thật đồ sộ rực rỡ, rồi tất cả được phủ lên bằng giấy bóng kính với các tua ánh kim lóng lánh đủ màu sắc; chở đến nhà riêng, khệ nệ bê tặng. Ông Trưởng chi nhánh nhận lẵng hoa hoành tráng lộng lẫy, cảm động, rối rít lặp đi lặp lại lời cảm ơn, khen lấy khen để. Theo lệ thường, người Đức mở qùa tại chỗ, nhưng vì đang bận khách, phong bì gắn lẫn vào giữa lẵng hoa ông không để ý kỹ cứ thế bê đặt tạm lên bàn. Không có nhiều tiếng Đức để hàn huyên, ông H ra về hài lòng được tiếp đón nhiệt thành, thầm khấp khởi, chỉ tiếc không có cơ hội để nói chuyện riêng.

Thông thường, các lần tặng qùa trước, nếu bận khách không tiếp được lâu, ngày hôm sau, ông Trưởng chi nhánh gọi điện đến cảm ơn ngay. Nhưng lần này, chờ mãi ba ngày sau, ông H gọi cũng không thấy ông cầm máy. Đến ngày thứ 4, ông H mới nhận được bức thư đánh máy trên mẫu giấy công văn của siêu thị mới do Trưởng chi nhánh ký tên. Đọc thư, dù không hiểu mấy, nhưng chỉ qua vài từ “độc“, ông H đã linh cảm được chuyện chẳng lành, lật đật mang nhờ một người quen am hiểu dịch hộ (trích): “Ngài H kính mến ! (đang xưng tao mày vốn ở Đức được dùng trong quan hệ bạn bè thân thiện, nay bỗng chuyển sang ngài mang tính pháp lý đã đủ làm ông H giật mình). Xin cảm ơn ngài về bó hoa và những lời chúc mừng của ngài nhân dịp tôi sinh nhật. Tuy nhiên tôi thật sự ngạc nhiên với hiện vật để trong thư chúc mừng. Vì lý do đó, vấn đề hợp tác với ngài nơi chi nhánh mới là không thể. Quyết định này phù hợp với ý kiến của ban lãnh đạo đã được tôi thông báo ngay sau khi phát hiện. Tôi sẽ chuyển hiện vật chứa trong thư cho một làng trẻ mồ côi SOS“.

Ông H nghe tái mặt, không ngờ năng khiếu “đi cổng nào cũng lọt“ của ông trước đây giờ phản lại ông, tiền mất tật mang. Cú sốc làm ông H ngộ ra một điều, mình đã không hiểu người Đức. Họ thường là người chủ động quyết định quan hệ, chứ ít khi bị quan hệ “trói buộc“. Người bạn lục lọi các văn bản giải thích cho H biết rằng qùa biếu dùng để thể hiện tình cảm ở Đức lớn đến giới hạn nào thì sẽ được nhìn dưới dạng tiền, không còn là tình nữa. Chưa nói đến luật chống tham nhũng, cả trong hành xử của công chức, lẫn trong các hãng tập đoàn Đức đều có những quy định nội bộ chặt chẽ và cụ thể để chống hối lộ. Vì thế mà Thống đốc bang Badenwürttemberg mất chức năm 1991 chỉ bởi ông được một doanh nhân mời đi du lịch mấy chuyến không mất tiền. Rudolf Scharping phải từ chức Bộ trưởng Quốc phòng vào năm 2002 chỉ tại bộ áo com lê của một doanh nghiệp tặng, giá trị còn ít hơn số tiền ông H cho vào phong bì. Gregor Gysi, Cựu Chủ tịch PDS, lúc kiêm Trưởng Kinh tế Thành phố Berlin phải từ chức vì sử dụng vé giá rẻ dành cho các chuyến bay công, giải quyết việc tư... Ông H nghe ngẩn ngườì vừa tiếc “con săn sắt 5000 Euro“ đã bỏ ra, vừa tiếc “con cá rô“ một địa điểm thuê hái ra tiền chỉ sang tên không thôi cũng kiếm cả tiền chục nghìn Euro. Nhưng điều quan trọng còn ở thể diện, đang làm ăn liên quan đến họ khi gặp mặt nhau biết ăn nói sao? Phân vân mãi, ông H gửi thư trả lời Trưởng siêu thị, viện dẫn tập quán Việt Nam theo cách ông nghĩ với kỳ vọng nâng lên ở tầm cấp dân tộc có thể cứu cánh cho ông (trích): “Thực lòng tôi chỉ muốn thể hiện sự kính trọng của tôi đối với ngài theo cách thức tập quán dân tộc tôi. Ở Việt Nam trao tặng một món qùa sinh nhật có chứa đựng con số biểu tượng cho số tuổi rất ý nghĩa. Thông thường qùa cho lứa tuổi trẻ em được chọn con số gấp 5 lần số tuổi, người lớn gấp 10 lần, được kính nể đặc biệt gấp tới 100 lần. Món qùa chọn như vậy càng cần thiết, nhất là đối với những lần sinh nhật quan trọng từ 50 trở đi, vì ở Việt Nam người già rất được tôn kính. Lẽ dĩ nhiên người nhận qùa hoàn toàn tự nhiên, có thể từ chối hoặc sau đó trả lại. Việc trao tiếp qùa đó cho người khác sẽ làm người tặng rất buồn, cảm giác bị coi thường. Nay tôi mới vỡ ra sự khác biệt, ngài không thể nhận món qùa tôi tặng bởi nó không phù hợp với tập quán Đức. Nếu có thể được, xin ngài chuyển lại tôi món qùa gây hiểu nhầm đó. Tôi rất đau lòng, nếu vì món qùa đó, mà tôi đã vô tình làm ngài bận tâm. Tôi xin đề nghị ngài giữ nguyên mối quan hệ hợp tác đã được vun đắp từ trước, không để bị ảnh hưởng bởi sự hiểu nhầm đã xảy ra“. Một tuần sau, ông H nhận được thư hồi âm của Trưởng chi nhánh (trích phần lý do): “Điều §9 hợp đồng lao động thuê giám đốc ghi rõ: Cấm nhận quà biếu từ những người giao dịch hoặc liên quan tới công việc mình đang hoặc trong tương lai sẽ giải quyết. Phải khai báo kịp thời với cấp trên khi có người biếu“. Ông thất vọng hẳn, viện tới cả tập quán dân tộc “thuần phong mỹ tục“ tới vậy mà vẫn không cứu nổi ông.

(Bài đã đăng trên báo Giáo dục)