Lý do Ấn Độ muốn đổi tên nước

(Ảnh minh họa).

Cái tên Ấn Độ gợi nhớ về thời kỳ thuộc địa và chính quyền Thủ tướng Modi dường như muốn khơi dậy tinh thần dân tộc bằng ý tưởng đổi sang tên gọi Bharat.

Chính quyền Thủ tướng Narendra Modi đã đề cập tới tên quốc gia Ấn Độ là "Bharat" trong thư mời dự tiệc tối tại hội nghị thượng đỉnh G20 sắp tới ở New Delhi. Thư mời gọi Tổng thống Ấn Độ Droupadi Murmu là "Tổng thống Bharat".

Chính phủ Ấn Độ cũng đã triệu tập phiên họp đặc biệt của quốc hội nước này ngày 18-22/9. Truyền thông nước này cho hay trong phiên họp, chính phủ của Thủ tướng Modi sẽ trình nghị quyết đổi tên Ấn Độ thành Bharat.

"Bharat" là tên Ấn Độ trong tiếng Hindi và giới quan sát cho rằng việc sử dụng nó là dấu hiệu mới nhất cho thấy các lãnh đạo ở New Delhi đang muốn thúc đẩy mạnh mẽ chủ nghĩa dân tộc trong nước.

Ấn Độ hiện là quốc gia đông dân nhất thế giới và là nền kinh tế lớn tăng trưởng nhanh nhất. Ngoài việc đăng cai tổ chức hội nghị thượng đỉnh G20 năm nay, Ấn Độ gần đây còn thực hiện thành công sứ mệnh đổ bộ lên Mặt Trăng.

Mohan Bhagwat, người đứng đầu tổ chức dân tộc chủ nghĩa Hindu Rashtriya Swayamsevak Sangh, cố vấn tư tưởng của đảng Bharatiya Janata (BJP) cầm quyền, gần đây tuyên bố đất nước nên sử dụng tên "Bharat" thay vì "Ấn Độ".

"Đôi khi chúng ta dùng tên Ấn Độ để những người nói tiếng Anh hiểu. Nhưng chúng ta phải ngừng sử dụng cách gọi đó. Tên của đất nước Bharat sẽ vẫn là Bharat dù bạn ở bất kỳ đâu trên thế giới", Bhagwat nói.

Dù chính phủ Ấn Độ chưa xác nhận thông tin sẽ thay đổi tên nước, một số lãnh đạo BJP đã cổ vũ ý tưởng của Bhagwat.

"Có thể thấy Thủ tướng Modi và BJP đang muốn tách Ấn Độ hiện đại ra khỏi quá khứ thuộc địa. Chúng ta đã chứng kiến xu hướng đổi tên các đường phố gợi nhớ về quá khứ thuộc địa. Rõ ràng, đây là minh chứng cho thấy BJP muốn sử dụng một tên gọi đúng đắn, phù hợp hơn thay cho Ấn Độ", Michael Kugelman, giám đốc Viện Nam Á tại Trung tâm Wilson, trụ sở ở Washington, nhận xét.

Anh cai trị Ấn Độ khoảng 200 năm cho đến khi nước này giành độc lập năm 1947. Lịch sử cai trị của Anh đã khiến cái tên "Ấn Độ" trở nên quen thuộc với thế giới và được sử dụng phổ biến nhất.

Nhà sử học Ấn Độ đương đại Ravinder Kaur cho biết hai tháng trước, liên minh các đảng đối lập đã tự đặt tên là "INDIA" (Ấn Độ trong tiếng Anh). Động thái trên diễn ra trước cuộc tổng tuyển cử mùa xuân năm 2024 và ý tưởng đổi tên của phe đối lập có lẽ cũng được thúc đẩy một phần vì điều này.

"Đảng cầm quyền đang cố gắng phản công bằng cách tìm một cái tên khác. Nhưng điều thú vị là Ấn Độ đã có tên kép được ghi trong hiến pháp", Kaur nói.

Điều một của hiến pháp Ấn Độ bắt đầu bằng tuyên bố: "Ấn Độ, tức Bharat, sẽ là một liên minh các bang".

Tên gọi Ấn Độ được Anh hóa từ tiếng Phạn chỉ sông Indus, được đưa vào sử dụng trong thời kỳ nước này là thuộc địa của Anh năm 1858 đến 1947. Trong khi đó, tên gọi Bharat xuất hiện trong các văn tự tôn giáo Hindu cổ, mô tả về vùng đất rộng lớn nơi con người sinh sống mà trên đó có một khu vực gọi là Bharatavarsa.

Một tên gọi phổ biến khác chỉ Ấn Độ là Hindustan, có nghĩa "vùng đất của sông Ấn" trong tiếng Ba Tư. Nó phổ biến trong thời kỳ đế quốc Mogul từ thế kỷ 16 đến 18 và thường được những người theo chủ nghĩa dân tộc Hindu sử dụng. Tuy nhiên, nó không được công nhận là tên gọi quốc gia trong hiến pháp Ấn Độ.

Trước đây, một số kiến nghị đã được đệ trình lên Tòa án Tối cao Ấn Độ nhằm đổi tên đất nước thành Bharat. Nhưng các thẩm phán đến nay vẫn từ chối xem xét những kiến nghị này.

Trên mạng xã hội, các cuộc tranh luận về việc nên sử dụng cái tên nào bắt đầu trở nên sôi nổi sau khi những bức ảnh về thiệp mời dự tiệc tối được lan truyền rộng rãi trên nền tảng X, trước đây là Twitter.

"Động thái này cho thấy đảng cầm quyền không muốn duy trì nguyên tắc cơ bản thống nhất trong đa dạng của Ấn Độ. Việc loại bỏ nhiều cái tên như Hindustan hay India, chỉ giữ lại Bharat chỉ thể hiện tâm lý thiếu khoan dung", Mehbooba Mufti, chủ tịch đảng Dân chủ Nhân dân Jammu và Kashmir, viết.

Tuy nhiên, nhiều người khác lại ca ngợi ý tưởng thay đổi này là nhằm xóa bỏ tàn dư của chế độ thuộc địa và hoàn toàn phù hợp với lịch sử Ấn Độ.

"Một đòn giáng khác vào tâm lý nô lệ", Thủ hiến bang Uttarakhand Pushkar Singh Dhami, thành viên BJP, viết, đề cập đến ý tưởng đổi tên nước, cho rằng cái tên "Ấn Độ" gắn liền với chủ nghĩa thực dân và chế độ nô lệ.

"Tôi luôn tin rằng tên nước phải khơi dậy được niềm tự hào trong chúng ta. Chúng ta là người Bharat. Ấn Độ là tên do người Anh đặt và chúng ta cần lấy lại tên Bharat ban đầu từ rất lâu rồi", cựu vận động viên cricket Ấn Độ Virender Sehwag cho hay.

Hai đại kình địch Ả Rập Saudi và Iran "phá băng" hoàn toàn

Đại sứ của Ả Rập Saudi và Iran đã đến hai thủ đô Riyadh và Tehran của nhau sau khi hai nước đạt được thỏa thuận khôi phục quan hệ ngoại giao gần đây.

Theo Al Jazeera, hoạt động trao đổi đại sứ củng cố việc khôi phục mối quan hệ giữa hai đối thủ vùng Vịnh sau 7 năm rạn nứt.

Theo tuyên bố mới của Bộ Ngoại giao Ả Rập Saudi, lãnh đạo nước này nhìn nhận tầm quan trọng của việc tăng cường quan hệ và sự cần thiết đưa mối quan hệ đến những tầm nhìn rộng lớn hơn.

Hôm 5-9, Đại sứ Ả Rập Saudi tại Iran là ông Abdullah bin Saud al-Anzi đã đến Tehran.

Cùng ngày, Đại sứ Iran tại Ả Rập Saudi là ông Alireza Enayati cũng có mặt tại thủ đô Riyadh, nơi ông được các quan chức Bộ Ngoại giao nước chủ nhà và nhân viên đại sứ quán tiếp đón, theo hãng thông tấn IRNA của Iran.

Ông Saud al-Anzi trước đây là đại sứ của Ả Rập Saudi tại Oman, trong khi ông Enayati từng là đặc phái viên của Iran tại Kuwait.

Vào tháng 3 năm nay, Trung Quốc đã làm trung gian cho việc nối lại quan hệ ngoại giao giữa Ả Rập Saudi và Iran, dẫn đến việc dần nối lại quan hệ ngoại giao trọn vẹn.

Đại sứ quán Ả Rập Saudi tại Tehran đã hoạt động trở lại vào tháng trước và hồi tháng 6 Iran cũng mở cửa đại sứ quán ở Riyadh bằng lễ chào cờ.

Tháng trước, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Iran Hossein Amir-Abdollahian đã có chuyến thăm đầu tiên tới Ả Rập Saudi kể từ khi nối lại quan hệ, khẳng định mối quan hệ song phương đang tiến triển đúng hướng.

Ả Rập Saudi cũng khôi phục quan hệ với đồng minh của Iran là Syria và tăng cường thúc đẩy hòa bình ở Yemen kể từ thỏa thuận tháng 3 vừa qua.

Trước đó vào năm 2016, Riyadh và Tehran đã cắt đứt quan hệ sau khi các cơ quan ngoại giao của Ả Rập Saudi ở Iran bị tấn công trong các cuộc biểu tình phản đối việc Riyadh hành quyết giáo sĩ Shia Nimrr al-Nimr.

Liên minh Nga - Kim Jong Un đáng lo ngại như thế nào?

(Ảnh minh họa).

Thông tin về kế hoạch thăm Nga trong tháng này của nhà lãnh đạo Bắc Hàn Kim Jong Un đã gây lo ngại cho Mỹ và các đồng minh của Mỹ.

Ông Kim và Tổng thống Vladimir Putin dự định bàn về khả năng Bắc Hàn cung cấp vũ khí cho Moscow để ủng hộ cuộc chiến của Nga ở Ukraine, giới chức Mỹ cho hay.

Nhìn bề ngoài, một thỏa thuận mua bán vũ khí giữa Bắc Hàn và Nga hoàn toàn có thể hiểu được về mặt giao dịch giữa hai bên.

Nga tuyệt vọng cần thêm vũ khí, đặc biệt là đạn dược và đạn pháo, cho cuộc chiến ở Ukraine, và Bình Nhưỡng thì có dồi dào cả hai thứ này.

Mặt khác, một Bắc Hàn bị cấm vận, đói khát đang tuyệt vọng cần tiền và lương thực.

Hơn ba năm đóng cửa biên giới, chưa kể đến đàm phán với Mỹ đổ vỡ năm 2019, đã khiến Bắc Hàn trở nên cô lập hơn bao giờ hết.

Nhưng trên thực tế, nó mở ra cơ hội cho Bình Nhưỡng và Moscow để bắt đầu hợp tác chặt chẽ hơn.

Mỹ đã cảnh báo về khả năng sẽ có một thỏa thuận vũ khí giữa hai nước, nhưng một cuộc gặp ở cấp lãnh đạo giữa Kim Jong Un và Vladimir Putin đã đưa việc này sang một tầm cao mới.

Trong khi ưu tiên của Mỹ, chắc chắn là về mặt ngắn hạn, có vẻ như là để ngăn vũ khí của Bắc Hàn được sử dụng ở tiền tuyến tại Ukraine, mối lo ngại của Seoul lại là việc Bắc Hàn sẽ nhận được gì nhờ bán vũ khí cho Nga.

Với Nga đang trong tình trạng tuyệt vọng, ông Kim có thể bán vũ khí với giá cao.

Có lẽ ông có thể yêu cầu tăng hỗ trợ quân sự từ Nga. Hôm qua, cơ quan tình báo Hàn Quốc đã thông tin rằng Bộ trưởng Quốc phòng Nga Sergei Shoigu đã đề nghị Nga, Trung Quốc, và Bắc Hàn, tổ chức tham gia các đợt diễn tập hải quân chung, giống các đợt tập trận do Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản tiến hành, điều mà ông Kim Jong Un phản đối.

Ông Kim cũng có thể yêu cầu sử dụng vũ khí Nga trong tương lai.

Nhưng yêu cầu đáng lo ngại nhất mà ông Kim có thể đưa ra là ông Putin cung cấp cho ông các kỹ thuật vũ khí hoặc kiến thức tối tân nhất, giúp ông tạo ra những đột phá trong chương trình hạt nhân tên lửa. Ông Kim đang gặp khó khăn để làm chủ các vũ khí chiến lược quan trọng, chủ yếu là vệ tinh do thám và tàu ngầm hạt nhân.

Tuy nhiên, giới chức Hàn Quốc tin rằng sự hợp tác ở mức độ này là không thể, bởi vì nó có thể gây ra nguy hiểm về mặt chiến lược cho Nga.

Yang Uk, một nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chính sách châu Á, lưu ý rằng ngay cả khi Nga không bán vũ khí cho Bắc Hàn, nước này có thể vẫn tài trợ cho các trương trình hạt nhân của Bình Nhưỡng.

"Nếu Nga trả tiền bằng dầu và thực phẩm, nước này có thể phục hồi kinh tế Bắc Hàn, điều này có thể giúp Bắc Hàn củng cố hệ thống vũ khí. Đây là nguồn thu nhập thêm mà họ không có."

Ông Yang, một chuyên gia về hệ thống vũ khí quân sự chiến lược, nói thêm: "Trong 15 năm chúng ta đã xây dựng một mạng lưới cấm vận với Bắc Hàn, để chấm dứt việc nước này phát triển và buôn bán vũ khí hủy diệt hàng loạt. Nay Nga, thành viên thường trực của Hội đồng An ninh Liên Hiệp Quốc, có thể khiến cả hệ thống này sụp đổ."

Khi các lệnh cấm vận được tăng cường, Bắc Hàn trở nên phụ thuộc nặng nề hơn vào Trung Quốc - nước làm ngơ các lệnh cấm vận và vẫn cung cấp cứu trợ lương thực cho Bắc Hàn. Năm ngoái, tại Hội đồng an ninh Liên Hiệp Quốc, Bắc Kinh đã từ chối trừng phạt Bắc Hàn vì đã thử nghiệm vũ khí, có nghĩa họ đã có thể phát triển kho vũ khí hạt nhân mà không gặp phải hậu quả nghiêm trọng nào.

Bắc Hàn cung cấp cho Bắc Kinh một vùng đệm hữu hiệu giữa nước này và quân đội Mỹ đồn trú tại Hàn Quốc, có nghĩa là họ phải trả giá để Bình Nhưỡng tồn tại.

Nhưng Bình Nhưỡng đã luôn không thoải mái về việc phải phụ thuộc quá nhiều chỉ vào Trung Quốc.

Với việc Nga cũng đang săn tìm đồng minh, ông Kim có cơ hội đa dạng hóa mạng lưới hỗ trợ của mình.

Và với một nước Nga đang tuyệt vọng, nhà lãnh đạo Bắc Hàn có thể cảm thấy ông có thể đạt được những nhượng bộ từ Moscow còn lớn hơn là từ Bắc Kinh. Ông Putin có thể đồng ý giữ im lặng về việc Bắc Hàn thử hạt nhân, dù điều này có thể là một bước đi khá xa đối với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

"Trong chiến tranh lạnh, Bắc Hàn đã đưa Nga và Trung Quốc vào thế cạnh tranh, rất giống với cách trẻ em đặt cha mẹ vào thế đối đầu," Tiến sỹ Bernard Loo từ trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam nói.

Nhưng vẫn còn một câu hỏi về việc cuộc gặp có diễn ra hay không.

Ông Kim không thường xuyên rời Bắc Hàn. Ông hoang tưởng về sự an toàn của mình và xem các chuyến đi nước ngoài là đầy nguy hiểm. Các chuyến công du quốc tế gần đây nhất của ông - tới Hà Nội gặp gỡ Donald Trump tháng 2/2019, và gặp ông Putin ở Vladivostok tháng 4/2019 - ông đi bằng tàu bọc thép. Chuyến đi tới Hà Nội tốn tới hai ngày, xuyên qua Trung Quốc.

Không rõ hai nhà lãnh đạo dự định giữ cuộc gặp của họ riêng tư tới mức nào, nhưng có thể Mỹ đang hi vọng rằng bằng cách công khai, Mỹ có thể khiến ông Kim sợ hãi và nhờ vậy cản trở cả cuộc gặp gỡ và thỏa thuận vũ khí tiềm năng.

Tiến sỹ Loo không cho rằng ông Kim sẽ có nhiều cơ hội để thay đổi, tuy nhiên: "Dựa vào các báo cáo về các đợt diễn tập quân sự ba bên, sẽ khó để hủy những sự kiện như vậy mà không ai bị ném trứng vào mặt."

Một phần của chiến lược của Mỹ kể từ cuộc xâm lược Ukraine của Nga vào Ukraine là dùng tình báo để cố gắng ngăn chặn các thỏa thuận diễn ra. Bắc Hàn và Nga tới nay đã phủ nhận bất cứ thông tin nào về việc họ đang tìm kiếm các thỏa thuận vũ khí. Cả hai bên đều có thể không muốn thỏa thuận này trở thành một vấn đề công khai.

Trung - Ấn căng thẳng vì chuyện nguồn nước

Khi căng thẳng biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ vẫn âm ỉ, một vấn đề căng thẳng khác lại nổi lên giữa hai quốc gia láng giềng: tài nguyên nước.

New Delhi đang khôi phục 12 dự án thủy điện dọc biên giới, trong khi một con đập của Trung Quốc đang được xây dựng trên sông Yarlung Tsangpo chảy qua khu vực Tây Tạng (hay còn gọi là Zangbo của Tây Tạng). Thượng nguồn của con sông này xuyên biên giới Brahmaputra thoát ra khỏi vùng cao hơn của dãy Himalaya thông qua các hẻm núi lớn để đến được khu vực đông bắc Ấn Độ và Bangladesh.

Dự án các đập mới của Ấn Độ sẽ có chi phí 15,3 tỷ USD và dự kiến sẽ tạo ra tổng công suất 11.517 MW năng lượng. Chúng sẽ được xây dựng ở bang Arunachal Pradesh, khu vực Trung Quốc đã nhiều lần tuyên bố chủ quyền, kể cả trong năm nay.

Ấn Độ và Trung Quốc có chung đường biên giới trên thực tế đang tranh chấp dài 3.440km, được gọi là Đường kiểm soát thực tế (LAC). Hôm 28/8, vài ngày sau khi New Delhi thông báo sẽ khôi phục các dự án đập, Bắc Kinh đã công bố các bản đồ mới cho thấy một phần bang Arunachal Pradesh cũng như toàn bộ khu vực vùng biên giới Aksai Chin là của họ.

Aksai Chin hầu hết do Trung Quốc kiểm soát, nhưng Ấn Độ tuyên bố đây là một phần của khu vực Kashmir. Trung Quốc cũng từng tuyên bố toàn bộ bang Arunachal Pradesh là của mình.

Các dự án thủy điện của Ấn Độ đã được giao cho các công ty tư nhân xây dựng "khoảng 15 năm trước nhưng vẫn chưa khởi công vì nhiều lý do", thông báo hôm 12/8 của chính phủ nước này cho biết.

Theo các nguồn tin, ban đầu các dự án đã không thành công vì vấn đề tài chính, nhưng New Delhi hiện đã quyết định cuối cùng sẽ xây dựng chúng. Động thái này là nỗ lực mới nhất và lớn nhất của Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi nhằm tăng cường cơ sở hạ tầng ở khu vực tranh chấp vào thời điểm quan hệ với Trung Quốc căng thẳng.

Hồi tháng 3, chính quyền Thủ tướng Modi đã phê duyệt kế hoạch xây dựng cái mà họ gọi là "cơ sở thủy điện lớn nhất đất nước" trên sông Dibang - một nhánh của sông Brahmaputra ở Arunachal Pradesh - với chi phí gần 4 tỷ USD.

Ấn Độ cũng đang lên kế hoạch cho một dự án thủy điện trị giá 14,5 tỷ USD tại thị trấn nhỏ Yingkiong của bang, cách biên giới nước này với Trung Quốc khoảng 200km.

Mục đích là tạo ra công suất khổng lồ lên đến 10 gigawatt trong một dự án được truyền thông Ấn Độ mô tả là trọng tâm nhằm đối phó kế hoạch chuyển dòng nước đầy tham vọng của Trung Quốc.

Các nhà phân tích cho rằng, nỗ lực thúc đẩy chiến lược thủy điện quy mô lớn của Ấn Độ không chỉ phù hợp với khát vọng phát triển của quốc gia mà còn là cách để củng cố các tuyên bố chủ quyền lãnh thổ.

Việc Trung Quốc không ngừng xây dựng đập dọc sông Yarlung Tsangpo đã khiến Ấn Độ lo ngại trong nhiều năm qua.

Trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 12, giai đoạn 2011-2015, Trung Quốc đã lên kế hoạch phát triển thêm 3 dự án thủy điện "trên dòng chính" sông Brahmaputra của Tây Tạng, theo Bộ Ngoại giao Ấn Độ.

Một bài báo năm 2023 của Viện nghiên cứu Lowy cho biết, 11 con đập của Trung Quốc đã được xây dựng hoặc đang được lên kế hoạch xây dựng trên sông Brahmaputra.

Mặc dù thông tin chi tiết về vị trí của dự án mới vẫn chưa được tiết lộ, nhưng các dấu hiệu cho thấy các dự án này hướng tới "Great Bend", một khu vực then chốt cách biên giới Ấn Độ vài km về phía thượng lưu, nơi con sông nêu trên quay ngoặt về phía Nam để tiến vào bang Arunachal Pradesh ở Đông Bắc Ấn Độ.

Các chuyên gia Ấn Độ lo ngại tác động của dự án này đối với an ninh lương thực và nguồn nước.

Phó giáo sư Medha Bisht tại Đại học Nam Á ở New Delhi cho biết, các con đập đã được xây dựng trên Yarlung Zangbo ở Tây Tạng trong 2 thập niên qua. Theo ông, điều lo ngại là Trung Quốc hiện tập trung vào các đoạn hạ lưu của dòng sông, nơi "có thể gây tổn thất về mặt sinh thái và chiến lược".

Điều khiến những lo ngại này trở nên trầm trọng hơn tại Ấn Độ là việc thiếu hiệp ước chia sẻ nguồn nước với Trung Quốc.

Ông Opangmeren Jamir, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu và Phân tích Quốc phòng Manohar Parrikar ở New Delhi, cho biết toàn bộ bang Arunachal Pradesh, nơi con sông Yarlung Tsangpo chảy qua, hiện đang rơi vào tranh chấp giữa hai nước.

"Do đó, Ấn Độ và Trung Quốc sẽ rất khó đạt được thỏa thuận về chia sẻ nguồn nước ở khu vực này", chuyên gia này nhận định.

Cả hai nước từ trước đến nay đều dựa vào một bản ghi nhớ vào năm 2002, trong đó bắt buộc Trung Quốc phải cung cấp thông tin thủy văn về dòng sông trong mùa lũ. Tuy nhiên, hiệp ước được gia hạn 5 năm một lần đã hết hạn hồi tháng 6. Trên trang web, Bộ Tài nguyên Nước Ấn Độ cho biết, cho đến nay, thỏa thuận vẫn chưa được gia hạn.

Việc thiếu một hiệp ước chính thức để lại một khoảng trống bấp bênh, khi các chuyên gia cho rằng, các thỏa thuận không chính thức là không đủ trong thời điểm căng thẳng ngoại giao leo thang hiện nay giữa hai nước.

Những rủi ro liên quan đến việc chỉ dựa vào một bản ghi nhớ như thế là điều đã được minh chứng rõ nét trong thực tế.

Năm 2017, Trung Quốc đã ngừng chia sẻ dữ liệu dòng nước về mực nước lũ ở Yarlung Zangbo trong thời kỳ căng thẳng gia tăng, khi cả hai nước xảy ra xung đột quân sự kéo dài 72 ngày tại ngã ba Doklam giữa Trung Quốc, Ấn Độ và Bhutan.

Trong khi Bắc Kinh khẳng định không chia sẻ dữ liệu trên vì lý do kỹ thuật, New Delhi lại xem đây là dấu hiệu cho thấy nguồn nước có thể được sử dụng làm "vũ khí" nếu xảy ra các cuộc xung đột trong tương lai.

Dập tắt mồi lửa bất ổn ở châu Phi

(Ảnh minh họa).

Tiếp nối Guinea, Mali, Burkina Faso, Niger..., cuộc đảo chính mới nhất ở Gabon có thể coi là một phần của xu hướng khu vực rộng lớn ở Sahel và Tây Phi với làn sóng lật đổ chính quyền, đẩy châu Phi vào bất ổn.

Theo các chuyên gia, để hiểu lý do dẫn đến tình trạng bất ổn ngày càng gia tăng này, cần có cái nhìn rộng hơn về các chủ thể đang đối đầu với nhau trên "lục địa Đen".

Theo số liệu của trang revueconflits.com, có tới 41 quốc gia châu Phi đã trải qua ít nhất một vụ chính biến lật đổ chính quyền gây hậu quả nghiêm trọng. Trên bình diện thế giới, khoảng 7 trong số 10 cuộc đảo chính diễn ra ở châu Phi.

Ngay cả trước cuộc đảo chính gần đây nhất ở Gabon, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã ghi nhận một "đại dịch đảo chính" tại châu Phi - cách mô tả bằng ngôn ngữ thẳng thắn hiếm thấy ở một nguyên thủ quốc gia. Trên thực tế, đã có 7 cuộc đảo chính ở châu Phi kể từ năm 2020 và tất cả đều diễn ra ở các nước châu Phi nói tiếng Pháp, ngoại trừ Sudan.

Trong cuộc đảo chính quân sự ở Niger cuối tháng 7 vừa qua, các nhà nghiên cứu về khu vực cho rằng có 4 yếu tố tác động là xung đột triền miên, chia rẽ về vấn đề kinh tế, an ninh và sắc tộc. Đây có vẻ cũng là những mồi lửa bất ổn châm ngòi cho hàng loạt vụ chính biến khác trong khu vực.

Giới lãnh đạo các cuộc đảo chính gần đây ở Guinea, Mali, Burkina Faso, Sudan và Zimbabwe thường viện dẫn những lý do như tham nhũng, quản lý yếu kém và nghèo đói để biện minh cho hành động lật đổ chính quyền. Trên thực tế, châu Phi đang đối mặt với khá nhiều thách thức. Tỷ lệ nghèo đói đang tăng cao khi các nền kinh tế mong manh của châu Phi bị đại dịch COVID-19 vùi dập, kéo theo tình trạng bất bình đẳng ngày càng rõ rệt. Theo số liệu của Ủy ban Kinh tế châu Phi thuộc Liên hợp quốc (ECA), hiện có tới 546 triệu người châu Phi đang sống trong nghèo đói, tăng 74% kể từ năm 1990 và 10 quốc gia thuộc châu lục này phải đối mặt với tình trạng nghèo khổ đáng báo động. Châu Phi là lục địa có dân số trẻ nhất trên thế giới và dân số ở khu vực này cũng tăng nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác. Điều này làm tăng thêm sự cạnh tranh về tài nguyên thiên nhiên vốn đã vô cùng khốc liệt.

Một yếu tố cũng thường được nhắc tới và được cho góp phần gây ra các cuộc biểu tình và đảo chính ở Burkina Faso, Guinea, Mali, Niger, là tâm lý tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng của Pháp. Các chuyên gia giải thích xu hướng đảo chính đáng lo ngại tại các quốc gia nêu trên có một phần nguyên nhân do ảnh hưởng quá mức của Pháp. Một bộ phận người dân tại châu Phi cho rằng Pháp vẫn đang tìm cách khai thác tài nguyên thiên nhiên của các nước thuộc địa cũ thông qua những dự án giúp giải quyết các vấn đề kinh tế tại địa phương và tiếp tục tạo ra sức ảnh hưởng tại những nơi này bằng chủ nghĩa thực dân kiểu mới, dẫn tới phản đối các chính phủ được Paris ủng hộ. Năm 2022, sau khi Pháp và các đồng minh châu Âu rút quân khỏi nước láng giềng Mali, Tổng thống Niger Mohamed Bazoum đã nhanh chóng đề nghị Pháp triển khai quân đến Niger để tăng cường an ninh. Tuy nhiên, giới lãnh đạo quân sự Niger và một số nhân vật có ảnh hưởng trong nước đã chỉ trích nỗ lực gia tăng hiện diện quân sự nước ngoài ở quốc gia châu Phi này. Trước đó, các cuộc biểu tình phản đối sự hiện diện quân sự của Pháp ở Mali và Burkina Faso cũng đã diễn ra. Trong khi đó, các tổ chức khu vực, như Liên minh châu Phi (AU), không thể hiện lập trường quyết liệt đối với những cuộc đảo chính xảy ra liên tục trong khu vực. Vô hình trung, giới chức quân đội ở châu Phi ngày càng tin rằng việc chiếm đoạt quyền lực bằng vũ lực không những khả thi mà còn có khả năng chỉ phải nhận lại phản ứng vừa phải từ quốc tế.

Những cuộc đảo chính liên tiếp ở châu Phi thời gian gần đây đang đe dọa đảo ngược quá trình dân chủ hóa mà châu lục này đã trải qua trong hai thập niên vừa qua, đẩy "lục địa Đen" quay trở lại kỷ nguyên mà các cuộc đảo chính là “chuyện thường”. Giới quan sát cho rằng, xung đột và đảo chính xảy ra thường xuyên khiến châu Phi trở nên kém ổn định, viễn cảnh tiêu cực này có thể gây tâm lý lo ngại trong các nhà đầu tư và khiến tình hình kinh tế trở nên tồi tệ hơn. Điều đó càng làm trầm trọng hơn những thách thức về đói nghèo và bất bình đẳng, đẩy các nước châu Phi vào vòng luẩn quẩn không có lối thoát.

Vấn đề đặt ra là liệu có thể đảo ngược được xu hướng không mong muốn này không? Câu trả lời là có. Theo Giáo sư Christopher Isike, chuyên gia về chính trị và quan hệ quốc tế châu Phi tại Đại học Pretoria, Nam Phi, thông thường những cuộc xung đột ở châu Phi sẽ bao gồm các tác nhân bên trong và có các tác nhân bên ngoài. Các tác nhân bên ngoài có thể giúp giảm bớt căng thẳng và xung đột hoặc làm cho tình hình bớt tồi tệ hơn. Vì vậy, các tổ chức khu vực và quốc tế, các nước láng giềng các đối tác bên ngoài đều có thể đóng vai trò nhất định trong việc giải quyết vấn đề ở châu Phi, trên cơ sở ưu tiên thúc đẩy các cuộc thảo luận và đàm phán hòa giải giữa các bên xung đột. Tuy nhiên, điểm mấu chốt là bất kỳ sự can thiệp nào cũng phải thực sự xuất phát từ lợi ích của người dân châu Phi, chứ không phải với mục đích tranh giành ảnh hưởng trong khu vực. Bên cạnh đó, cần tránh kịch bản can thiệp bằng quân sự. Như trong trường hợp Niger, giới quan sát đánh giá khả năng Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) triển khai lực lượng quân sự can thiệp vào Niger là không cao, song nếu kịch bản trên xảy ra và phe đảo chính ở nước này nhận được sự hậu thuẫn của Burkina Faso và Mali, có thể khiến lửa xung đột lan rộng khắp vùng Sahel, dải đất nằm giữa sa mạc Sahara ở phía Bắc và khu vực thảo nguyên ở phía Nam châu Phi, tạo thành thảm họa với dân thường trong khu vực.

Quan trọng hơn là "các tác nhân bên trong", những người duy nhất thực sự có sức mạnh và vai trò quyết định để đảo ngược xu hướng đáng lo ngại này chính là các nhà lãnh đạo ở châu Phi. Điều các nhà lãnh đạo châu Phi cần làm ngay hiện nay là củng cố niềm tin đối với người dân thông qua việc xử lý rốt ráo những vấn đề tồn tại, xóa bỏ tình trạng bất bình đẳng và chia rẽ vốn là mồi lửa dẫn tới bất ổn ở nhiều nước, nêu cao tinh thần trách nhiệm đối với những quyết sách của họ nhằm cải thiện điều kiện kinh tế và đời sống của nhân dân, mang lại sự ổn định trong xã hội. Đó là những vấn đề cốt lõi mà người dân châu Phi nói chung đang mong chờ và là lý do chủ yếu của một loạt cuộc đảo chính trong thời gian vừa qua.

Nguồn: Vnexpress; Soha; BBC; Dân Trí; Báo Tin Tức