Có một khủng hoảng nợ đang chực chờ?

(Ảnh minh họa).

“Khi bất cứ ai đi bán giấc mơ cho người khác, thì giấc mơ sẽ chỉ trở thành hiện thực khi ta nhắm mắt. Hãy nhớ lấy giấc mơ, nhưng đừng là người cuối cùng mở mắt” – George Carlin.

Thời gian đáo hạn của các khoản nợ đang gần kề. Trong khi nhận định từ giới phân tích thị trường vẫn khẳng định rằng người tiêu dùng đang khá khỏe mạnh, nhưng sự thật thì không như thế.

Stan Druckenmiller đã có cuộc phỏng vấn chấn động với Paul Tudor Jones, một “phù thủy đầu tư” của Phố Wall, cách đây vài tuần khi chỉ trích Bộ trưởng Tài chính Janet Yellen: “Khi lãi suất thực sự bằng 0, nhiều người tiêu dùng ở Mỹ xoay vòng nợ thế chấp của họ. Tuy nhiên, chúng ta nhìn thấy một đơn vị duy nhất không làm như vậy đó là Bộ Tài chính Mỹ. Janet Yellen, tôi đoán vì lý do mù quáng chính trị hoặc bất kỳ lý do gì, đã phát hành trái phiếu hai năm với lãi suất 15 điểm cơ bản khi Yellen có thể phát hành trái phiếu 10 năm với lãi suất 70 điểm cơ bản, hoặc trái phiếu 30 năm với lãi suất 180 điểm cơ bản. Tôi thực sự nghĩ nếu bạn quay lại so sánh từ thời kỳ của Alexander Hamilton, đây là sai lầm lớn nhất trong lịch sử Bộ Tài chính. Tôi không hiểu tại sao Yellen không bị chỉ trích về điều này. Yellen không xứng đáng ngồi ở vị trí đó. Mọi người ở Mỹ đều xoay vòng nợ, mọi tập đoàn đều kéo dài thời gian nợ của họ”.

Mọi người, ngoại trừ Bộ Tài chính

Theo quan điểm của tác giả bài viết, nước Mỹ sẽ không phá sản trong tương lai gần và tâm thế xoay quanh việc từ bỏ đồng đô la, chính sách chi tiêu công không bền vững, cùng tất cả những biến động địa chính trị đang che khuất vấn đề đáng quan tâm hơn trong lĩnh vực doanh nghiệp, cụ thể hơn, trong các công ty niêm yết vốn hóa nhỏ và các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Có 33,2 triệu doanh nghiệp nhỏ ở Mỹ, tạo việc làm cho 62 triệu người Mỹ (46,4% tổng số người lao động trong khu vực tư nhân) và đã đóng góp 17,3 triệu việc làm mới từ năm 1995-2021. Doanh nghiệp nhỏ, tính cả công ty niêm yết và tư nhân, là nền móng của nền kinh tế Mỹ.

Những công ty này, giống như các công ty hoạt động ở mọi quy mô, cần tiếp cận được thị trường tín dụng để đáp ứng cho mọi nhu cầu trong hoạt động điều hành doanh nghiệp của họ.

Theo M&G Investments: “Nợ là một khía cạnh tích hợp của nền kinh tế hiện đại và được coi như một công cụ thúc đẩy sự phát triển. Khi được sử dụng một cách khôn ngoan, nó là một công cụ mạnh mẽ để phát triển kinh tế, cung cấp phương tiện để tài trợ dự án, mở rộng hoạt động và đầu tư vào các lĩnh vực quan trọng như giáo dục, y tế, và nhà ở. Trong bối cảnh thích hợp, nợ thúc đẩy sự phát triển kinh tế, tạo việc làm và khuyến khích sự đổi mới. Hơn nữa, trong thời kỳ suy thoái kinh tế, nó mang lại một giải pháp an toàn cho cá nhân và tổ chức, giúp họ vượt qua các cơn bão tài chính”.

Nếu không vay nợ, mọi thứ sẽ không được như ngày hôm nay. Trong một cuộc khảo sát gần đây của Goldman Sachs với hơn 1.200 doanh nghiệp nhỏ, 53% cho biết họ không thể tự do vay vốn với lãi suất hiện tại. Lãi suất trung bình cho doanh nghiệp nhỏ (thường cao hơn nhiều so với các doanh nghiệp lớn có chất lượng tín dụng tốt hơn), là 9%, tăng từ 6,7% so với một năm trước. Không có khả năng xoay vốn, các doanh nghiệp nhỏ đang vận hành với một tay bị buộc lại sau lưng.

Hiện nay, nền kinh tế đang nằm ở một vị trí bấp bênh – việc tái cơ cấu nợ vẫn có khả năng vì ngân hàng thương mại vẫn có 17.300 tỉ đô la tiền gửi trên bảng cân đối tài sản của họ và có thể cho vay, chỉ giảm một chút so với mức cao kỷ lục 18.000 tỉ đô la vào tháng 6 năm ngoái, tuy nhiên ở mức lãi suất cao hơn đáng kể.

Mối lo ngại hiện tại là việc các công ty tới thời hạn phải tái cơ cấu nợ vì họ hiếm khi thanh toán nợ triệt để. Druckenmiller đã nói đến mối lo ngại này ở mức chính phủ trong cuộc trò chuyện với Paul Tudor Jones, khi ông đề cập rằng Yellen đã không tái cơ cấu nợ của Mỹ cho thời hạn dài hơn với lãi suất thấp hơn, thay vào đó đã chờ đến bây giờ và đối mặt với lãi suất cao hơn rất nhiều.

Liệu có một cuộc khủng hoảng nợ đang chực chờ?

Trong ba năm tới (2024-2026), khoảng 4.000 tỉ đô la nợ doanh nghiệp sẽ đáo hạn trên toàn nước Mỹ và khu vực châu Âu, và trong đó, khoảng 1.900 tỉ đô la là tín dụng bị đánh giá thấp (BB và thấp hơn).

Những khoản tín dụng đáo hạn này sẽ phải được tái cơ cấu ở mức lãi suất cao hơn gần 135% so với mức trước thấp nhất vào tháng 9-2021, khi lãi suất chỉ ở khoảng 3%. Hiện tại, lãi suất ở 7,1%.

Những công ty có tín dụng ở mức BB này hầu hết nằm ở sàn Russell 2000, nơi mà gần 80% các công ty có tín dụng ở mức BB hoặc thấp hơn giao dịch. Phần lớn các công ty SME tư nhân cũng nằm trong số các công ty có tín dụng ở mức BB.

Thống kê sàn Russell 2000 so với S&P500 cho thấy tỷ số thanh khoản nợ (EBITDA/phí trả lãi suất) rất tệ cho các công ty trên sàn Russell so với sàn S&P. Công ty càng nhỏ thì tỷ số này càng tệ.

Trong khi đa số các nhà phân tích và nhà đầu tư quan tâm quá nhiều vào lãi suất và tác động của nó lên giá chứng khoán, tác động của lãi suất lên nền kinh tế thực sẽ sớm thể hiện trên bảng báo cáo lợi nhuận của các công ty, nhất là SME và các công ty nhỏ, từ doanh thu (với người tiêu dùng giảm chi tiêu cho tới các dự án bị trì trệ) tới lợi nhuận (giảm do sự gia tăng chi phí lãi suất). Chỉ số các công ty khai báo phá sản tăng mạnh và cao nhất trong một thập kỷ vào tháng 6 năm nay, với lãi suất cao là nguyên nhân chủ yếu cho vấn đề này.

Cùng với đó, Chỉ số các Doanh nghiệp nhỏ (Paychex) đo lường tăng trưởng việc làm đang giảm bảy tháng liên tiếp, giảm 0,12% trong tháng 10 và giảm 17 lần trong 20 tháng gần nhất. Chỉ số thẻ tín dụng bị vỡ nợ cũng cao nhất kể từ năm 2012, và chỉ số vỡ nợ vay mua xe cũng cao nhất trong vòng 30 năm.

Tuần vừa rồi, Fed New York đăng kết quả khảo sát cho thấy chỉ có 65,8% hộ gia đình có khả năng chi trả một khoản chi bất ngờ ở mức 2.000 đô la – ám chỉ nếu khoản chi bất ngờ cao hơn, họ sẽ không có khả năng gánh chịu.

Các khoản kích cầu từ dịch Covid-19 đi vào tài khoản tiết kiệm hiện tại đã bốc hơi và người tiêu dùng buộc phải sử dụng thẻ tín dụng nhiều hơn, chứng tỏ sức khỏe tài chính của người tiêu dùng ở Mỹ sẽ không còn khỏe được lâu. Điều này sẽ kéo theo hiệu ứng dây chuyền, làm giảm đầu tư, giảm việc làm, trong lúc chi phí lãi suất không giảm.

Khi nghĩ tới khủng hoảng kinh tế, chúng ta phải nghĩ tới các yếu tố mà Ủy ban Nghiên cứu kinh tế (NBER) đặt vào phương trình tính của họ: (1) Chiều sâu: bao nhiêu phần trăm tăng trưởng bị mất? (2) Thời gian: khoảng thời gian trước khủng hoảng là bao lâu? (3) Lan tỏa: có bao nhiêu lĩnh vực kinh tế sẽ bị ảnh hưởng?

Không có lần khủng hoảng nào giống nhau và ảnh hưởng của chúng lên giá chứng khoán cũng khác nhau rõ rệt: Lần khủng hoảng năm 1982 nặng hơn khủng hoảng năm 2001, nhưng giá chứng khoán của năm 2001 lại xuống sâu hơn vì thị trường đầu tư nặng vào bong bóng dot com.

Từ khi lãi suất tăng trong vòng tuần hoàn lãi suất này, kỳ vọng khủng hoảng liên tục bị đẩy lùi. Có thể sẽ không có khủng hoảng, nhưng với kỳ vọng khủng hoảng nhẹ ở hiện tại, chúng ta phải đề phòng vì nó thường xuất hiện trước thềm khủng hoảng thật sự.

Nếu nền kinh tế chưa nhìn thấy khủng hoảng, thì có một vài phân khúc khác đang trong khủng hoảng, ví dụ như tâm lý người tiêu dùng. Điều tương tự cũng đang xảy ra với tâm lý doanh nghiệp, với nhiều phân khúc bắt đầu gặp nhiều khó khăn.

Nền kinh tế của một vài thành phố trên các tiểu bang nước Mỹ bắt đầu có hoạt động kinh tế giảm xuống gần mức khủng hoảng, ví dụ như San Francisco và New York, mặc cho kích cầu từ chính quyền liên bang. Những thành phố này lại là những trường hợp cá biệt, khiến cho phân tích khủng hoảng trở nên vô nghĩa, hoặc thời gian khủng hoảng hiện tại bị kéo dài hơn so với những trường hợp trước đây. Đó là vì thị trường đã quá quen thuộc với kịch bản nền kinh tế gặp khủng hoảng lớn, thị trường xuống sâu, và Fed buộc phải áp dụng các chính sách kích cầu mạnh tay, với khủng hoảng Covid-19 là ví dụ đặc biệt. Khi khủng hoảng chỉ nằm ở một số khu vực nhất định, chứ không bao trùm cả nước Mỹ, việc Fed áp dụng chính sách kích cầu bao quát là điều không thể xảy ra, vì nó sẽ tạo nên mâu thuẫn về lợi ích cho từng bang và gây bất ổn chính trị.

Khi phân tích chứng khoán dựa trên cơ sở nêu trên, chúng ta sẽ thấy sự khác biệt:

– Những sự kiện bất ngờ thường làm cho mối quan hệ giữa cổ phiếu đồng biến, ví dụ như năm 2008 với tất cả cổ phiếu, thậm chí vàng, bán tháo mạnh.

– Với khủng hoảng kinh tế cục bộ, chúng ta sẽ không thấy mối quan hệ đồng biến, và thay vào đó là sự xoay vòng từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác, ví dụ khi các công ty công nghệ lớn xuống điểm, nhưng cổ phiếu các công ty nhạy cảm với nền kinh tế và cổ phiếu năng lượng và hàng hóa tăng điểm như năm 2022.

Điều này chứng tỏ chúng ta sẽ có thể không nhìn thấy thị trường bán tháo mạnh, mà thay vào đó là màn giao dịch đi ngang với dòng tiền chảy từ các phân khúc công nghệ và tăng trưởng, đi vào các phân khúc kinh tế thực, năng lượng, hàng hóa, và kim loại. Đó là vì khủng hoảng kinh tế sẽ diễn ra cục bộ và không đồng nhất. Fed sẽ nhìn thấy lạm phát giảm xuống gần mục tiêu, với nền kinh tế tổng quát không khủng hoảng. Fed sẽ bắt đầu cắt lãi suất vào năm sau khi lạm phát yếu đi, nhưng vẫn có thể giữ khoảng cách đủ để cắt khi khủng hoảng thực sự.

Vì sao kinh tế Mỹ tránh được suy thoái?

Hàng loạt dự báo chỉ ra Mỹ có thể suy thoái trong năm 2023 nhưng giờ đây, tình hình đã đảo ngược.

Vài năm qua, Wall Street luôn cho rằng Mỹ sẽ rơi vào suy thoái trước khi cuộc bầu cử Tổng thống diễn ra vào cuối năm 2024. Thời gian này năm ngoái, nhiều nhà kinh tế học nổi tiếng dự báo Mỹ sắp suy thoái.

Nhưng một năm sau, họ đồng loạt đảo ngược nhận định. Dù trên lý thuyết, không có điều gì là chắc chắn, khả năng Mỹ suy thoái trong ngắn hạn đang ngày càng thấp.

Vậy Mỹ đã tránh được suy thoái như thế nào?

20 tháng qua, Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) làm mọi cách trong khả năng để kìm hãm kinh tế Mỹ, nhằm hạ nhiệt lạm phát. Họ hoàn toàn hiểu được rằng điều này có thể khiến hàng triệu người Mỹ thất nghiệp.

Trong thời gian đó, họ nâng lãi suất 11 lần. Tuy nhiên, Fed đã không nâng lãi nhanh và mạnh như cách đây 40 năm. Thập niên 80, việc Fed nâng lãi suất lên quá cao đã đẩy nền kinh tế vào cuộc suy thoái tồi tệ nhất 50 năm.

Fed cũng bán ra hàng nghìn tỷ USD trái phiếu đã mua trong vài năm qua. Việc này làm giảm nhu cầu trái phiếu chính phủ, đẩy lợi suất lên cao. Lãi suất vay tiêu dùng, vay mua nhà, lãi suất thẻ tín dụng và nhiều mức lãi khác vì thế cũng bị kéo lên theo, khiến thị trường bất động sản Mỹ sa sút. Địa ốc Mỹ đang trên đà ghi nhận năm tệ nhất kể từ 1993.

Dù vậy, sau gần hai năm thực hiện chính sách kìm hãm kinh tế, Fed đã làm được điều tưởng chừng không thể: kiềm chế lạm phát mà không đẩy Mỹ vào suy thoái.

Dĩ nhiên, tình trạng kinh tế Mỹ hiện tại không khiến tất cả mọi người hài lòng. Tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Mỹ Joe Biden đang đi xuống. Tuy nhiên, số việc làm đang bùng nổ, người tiêu dùng vẫn chi tiêu. GDP Mỹ tăng tới 5,2% trong quý III. Đây là con số ấn tượng, nếu xét đến các sức ép mà Fed gây ra.

Tình hình lẽ ra đã có thể tệ hơn thế rất nhiều. CNN cho rằng thành tích ấn tượng hiện tại của Fed là nhờ cả sự khéo léo và may mắn.

Chủ tịch Fed Jerome Powell cũng thừa nhận ông không kỳ vọng nền kinh tế sẽ vững vàng như thế này trước chiến dịch nâng lãi kỷ lục.

"Sôi động" là nhận định xuyên suốt của giới chuyên gia về kinh tế Mỹ năm nay. Powell và các quan chức Fed dùng từ này để đánh giá về hệ thống ngân hàng, tiêu dùng, thị trường việc làm và nhiều mặt khác.

Giới phân tích cho rằng Fed có lẽ đã gặp một chút may mắn. Thị trường việc làm vẫn vững mạnh, một phần do các thay đổi từ trong đại dịch. Làn sóng nghỉ việc trong và sau đại dịch khiến các doanh nghiệp khát nhân lực. Họ phải nâng lương để thu hút người lao động mới. Các cuộc sa thải quy mô lớn vài năm qua cũng rất hạn chế, trừ lĩnh vực công nghệ.

Thị trường việc làm bùng nổ đã giúp Fed tiếp tục nâng lãi mà không nhấn chìm cả nền kinh tế.

Tiêu dùng cũng là một yếu tố may mắn khác. Từ năm 2021, người Mỹ đã chi tiêu mạnh tay. Ban đầu, họ được chính phủ hỗ trợ tiền mặt trong đại dịch. Sau này, họ mua sắm bù khi Mỹ bỏ phong tỏa.

Một báo cáo của Fed thậm chí đề cập đến tour diễn của nữ ca sĩ Taylor Swift hồi mùa hè, với vai trò chất xúc tác cho nền kinh tế. Việc mua sắm cuối năm, dù im ắng hơn so với trước đại dịch, cũng vẫn rất sôi động.

Kể cả tin xấu cũng phần nào giúp Mỹ tránh suy thoái. Cuộc khủng hoảng ngân hàng địa phương hồi tháng 3 ảnh hưởng đến kinh tế Mỹ đến mức Fed phải giảm tốc nâng lãi suất. Điều này đã giúp các doanh nghiệp và người tiêu dùng tiết kiệm được một khoản.

Dù vậy, Fed cũng xứng đáng được ghi nhận công sức vì đã có chính sách phù hợp. "Phần lớn mọi người không nghĩ đến việc chẳng có chính sách nào thay thế được. Năm ngoái, ai cũng cho rằng để đạt mức lạm phát như hiện tại, xác suất Mỹ suy thoái và thất nghiệp hàng loạt sẽ là 100%", Lael Brainard - cựu Phó chủ tịch Fed nhận định trên CNN hôm 15/12.

Bruce Kasman - Giám đốc Nghiên cứu Kinh tế tại JPMorgan - cũng nằm trong số ít người năm ngoái phủ nhận các dự báo suy thoái. Ông giải thích, năm ngoái JPMorgan không đưa ra dự báo suy thoái vì thấy sự tích cực khi nhìn tổng thể, cú sốc giá hàng hóa đã giảm bớt. Chính sách tài khóa của Mỹ cũng tích cực. "Tôi cho rằng không nhiều người thực sự đánh giá cao điều đó. Đặt chúng cạnh nhau, sẽ không có cảm giác là nền kinh tế dễ tổn thương đâu", ông nói.

Bất chấp chỉ trích từ nhiều phía, Fed đến nay vẫn kiên quyết chống lạm phát. Dù giá cả vẫn cao hơn 2 năm trước, lạm phát hiện tại chỉ còn 3,1% - giảm so với đỉnh 9,1% năm ngoái. Mục tiêu của Fed là đưa lạm phát về 2% trước năm 2026.

Nếu Fed chuyển hướng chính sách, giá cả có thể tăng tốc trở lại. Nhưng nếu tiếp tục tăng lãi lên quá cao, kinh tế Mỹ sẽ chịu nhiều thiệt hại hơn.

Trong 60 năm qua, Fed chỉ mới một lần thành công giúp kinh tế Mỹ hạ cánh mềm - nâng lãi suất mà không gây ra suy thoái. Lần này, Brainard cho biết công việc của Fed vẫn chưa hoàn tất. "Chúng ta còn rất nhiều việc phải làm. Còn một số sản phẩm người Mỹ vẫn thấy ngoài khả năng chi trả", bà nói.

Gần đây, Powell cũng nói với một nhóm sinh viên rằng bữa tiệc lớn của ông sẽ diễn ra khi nhận được "một báo cáo lạm phát thực sự tốt". Từ giờ đến lúc đó, chủ tịch Fed có lẽ sẽ phải tiếp tục hồi hộp với các số liệu hàng tháng.

Tòa Tối cao Colorado ra phán quyết lịch sử loại ông Trump khỏi lá phiếu vì liên quan đến bạo loạn

(Ảnh minh họa).

Tòa án Tối cao Colorado ra phán quyết hôm thứ Ba 19/12 rằng cựu Tổng thống Donald Trump không đủ tiêu chuẩn đứng đầu Nhà Trắng, căn cứ vào một điều khoản của Hiến pháp Mỹ nói về tội phản loạn, và tòa loại ông khỏi cuộc bỏ phiếu tổng thống sơ bộ của bang.

Phán quyết này đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử Mục 3 của Tu chính án thứ 14 được sử dụng để loại một ứng cử viên tổng thống.

“Đa số các thẩm phán của tòa xác định rằng ông Trump không đủ tiêu chuẩn để giữ chức tổng thống theo Mục 3 của Tu chính án thứ 14”, tòa nêu ra trong phán quyết của mình, đạt được với 4 thẩm phán bỏ phiếu thuận và 3 vị bỏ phiếu chống.

Tòa án cấp cao nhất của Colorado đã hủy bỏ phán quyết trước đây của một thẩm phán tòa án cấp quận hạt. Ở cấp này, vị thẩm phán xác định rằng ông Trump đã kích động một cuộc nổi loạn vì ông đóng vai trò trong vụ tấn công vào Điện Capitol hôm 6/1/2021, nhưng vẫn thẩm phán này cho rằng không thể cấm đưa tên ông vào lá phiếu vì không thể xác định là điều khoản của tu chính án có chủ định áp dụng cả với chức vụ tổng thống hay không.

Tòa án Tối cao của Colorado duy trì hiệu lực của phán quyết vừa đưa ra cho đến ngày 4/1/2024 hoặc cho đến khi Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ ra phán quyết về vụ này.

Các luật sư của ông Trump tuyên bố sẽ kháng cáo ngay lập tức mọi phán quyết về “không đủ tiêu chuẩn” lên tòa án cao nhất của Mỹ, nơi đưa ra quyết định cuối cùng về các vấn đề bảo hiến.

“Tòa án Tối cao Colorado đã ra một phán quyết hoàn toàn sai lầm tối nay và chúng tôi sẽ nhanh chóng nộp đơn kháng cáo lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, đồng thời yêu cầu hoãn lại phán quyết hết sức phi dân chủ này”, phát ngôn viên cho ban tranh cử của ông Trump, Steven Cheung, ra tuyên bố tối 19/12.

Ông Trump đã thua ở Colorado với khoảng cách 13 điểm phần trăm vào năm 2020 và không cần đến bang này để giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vào năm tới. Nhưng mối nguy đối với vị cựu tổng thống là ở chỗ sẽ có thêm nhiều tòa án và quan chức bầu cử làm theo Colorado và loại ông Trump khỏi cuộc bầu cử ở các bang mà ông buộc phải giành chiến thắng.

Các quan chức Colorado nói rằng vấn đề này phải được giải quyết xong trước ngày 5/1/2024, là hạn chót để bang in các lá phiếu cho cuộc bầu cử tổng thống sơ bộ.

Trên toàn nước Mỹ, đã có hàng chục đơn kiện được nộp tới tòa nhằm loại bỏ ông Trump, căn cứ vào Mục 3 của Tu chính án 14. Điều khoản này có mục đích ngăn chặn những người thuộc Liên minh các bang miền Nam Hoa Kỳ trước đây quay trở lại tham gia chính quyền sau Nội chiến. Điều khoản này cấm bất cứ ai từng tuyên thệ “ủng hộ” Hiến pháp mà sau đó lại “tham gia nổi dậy hoặc bạo loạn” chống lại Hiến pháp, và điều khoản này mới chỉ được áp dụng một vài lần kể từ thập niên ngay sau Nội chiến.

Vụ tranh tụng ở Colorado vừa diễn ra là vụ đầu tiên mà bên nguyên đơn đã thắng. Sau phiên điều trần kéo dài một tuần hồi tháng 11, Thẩm phán cấp quận hạt Sarah B. Wallace xác định rằng ông Trump thực sự đã “tham gia nổi dậy” với việc ông kích động cuộc tấn công vào Điện Capitol hôm 6/1, đồng thời, phán quyết của bà thẩm phán rằng tên của ông được giữ lại trên lá phiếu là một phán quyết nặng về tính lý thuyết.

Các luật sư của ông Trump khi đó đã thuyết phục bà Wallace rằng vì từ ngữ trong Mục 3 đề cập đến “các viên chức của Hoa Kỳ” tuyên thệ “ủng hộ” Hiến pháp, nên điều khoản này không được áp dụng cho tổng thống, là chức vụ không được đưa vào danh sách “viên chức của Hoa Kỳ” ở những nơi khác trong tu chính án và lời thề của tổng thống là “gìn giữ và bảo vệ” Hiến pháp, chứ không phải là “ủng hộ”.

Điều khoản này cũng viết rằng các chức vụ được áp dụng bao gồm thượng nghị sĩ, dân biểu, đại cử tri bầu tổng thống và phó tổng thống, và tất cả những người khác “thuộc Hoa Kỳ”, nhưng không nêu tên tổng thống.

Tòa án tối cao của bang không đồng ý với phán quyết trước đây. Tòa ủng hộ các luật sư của 6 cử tri đảng Cộng hòa ở Colorado và các cử tri không thuộc đảng nào, những người này lập luận rằng các tác giả soạn ra tu chính án đã lo ngại việc các thành phần thuộc Liên minh miền Nam trước đây quay trở lại nắm quyền, do đó, hẳn là rất phi lý khi cho rằng các vị tác giả đó muốn cấm các thành phần đó giữ chức vụ ở các cấp thấp mà lại không tính đến ngăn chặn họ ở chức vụ cao nhất của đất nước.

Nước Mỹ năm 2023: Mâu thuẫn, tranh cãi, kiện tụng và mắc kẹt

Chính trường Mỹ năm 2023 có không ít sóng gió, điển hình là việc lần đầu tiên trong lịch sử Chủ tịch Hạ viện bị phế truất, cũng như mâu thuẫn đảng phái trong nhiều vấn đề từ ngân sách cho đến việc ủng hộ Ukraine và Israel.

Chính quyền Tổng thống Mỹ Joe Biden khởi động chương trình nghị sự năm 2023 bằng Thông điệp Liên bang đọc trước lưỡng viện Quốc hội với nhiều thành tích nổi bật cả về đối nội lẫn đối ngoại. Tuy nhiên, xu hướng tích cực này không kéo dài khi nước Mỹ liên tiếp đối mặt hàng loạt thách thức như chính trị nội bộ chia rẽ sâu sắc, quốc hội phân cực, cạnh tranh quyền lực gia tăng, thâm hụt ngân sách nghiêm trọng. Ở bên ngoài, trong khi cuộc chiến Ukraine tiếp tục dai dẳng thì xung đột Trung Đông bất ngờ bùng phát đẩy nước Mỹ vào mớ bòng bong chính sách. Người dân Mỹ bước vào năm 2024 có lẽ với tâm trạng lo lắng hơn là lạc quan.

Điểm nổi bật nhất trong chính trị nội bộ Mỹ năm 2023 có lẽ là các vụ xét xử hình sự đối với cựu Tổng thống Donald Trump và đề xuất luận tội đương kim Tổng thống Joe Biden. Trong bối cảnh chiến dịch tranh cử Tổng thống năm 2024 được khởi động thì cả đảng Dân chủ và Cộng hòa đều đang nỗ lực đẩy mạnh các vụ xét xử và luận tội nhằm tìm kiếm lợi thế cho mình.

Mâu thuẫn, tranh cãi, kiện tụng kéo dài, luận tội đương kim Tổng thống

Đối với đương kim Tổng thống Biden, Ủy ban Giám sát Hạ viện Mỹ hôm 28/09 đã mở phiên điều trần đầu tiên trong cuộc điều tra xem xét liệu ông chủ Nhà Trắng có tham gia vào các hành vi phạm tội có thể bị luận tội theo Hiến pháp Mỹ hay không. Theo đảng Cộng hòa, Ủy ban Giám sát Hạ viện đã phát hiện hàng loạt bằng chứng tiết lộ cách ông Biden lạm dụng chức vụ công để thu lợi tài chính cho gia đình, nói dối người dân Mỹ về việc ông biết và tham gia vào các âm mưu kinh doanh phi pháp của gia đình.

Tuy nhiên, đảng Dân chủ cho rằng, những bằng chứng mà đảng Cộng hòa thu thập được cho đến nay không chứng minh được trường hợp phạm tội và cần có thêm tài liệu từ ngân hàng để xác định có vi phạm hay không.

Chưa dừng lại ở đó, ngày 13/12, chỉ một ngày trước khi nước Mỹ bước vào kỳ nghỉ lễ Giáng sinh và Năm mới, Hạ viện Mỹ đã bỏ phiếu thông qua quyết định mở cuộc điều tra luận tội Tổng thống Biden, với 221 phiếu thuận và 212 phiếu chống. Cuộc điều tra nhằm xem xét liệu ông chủ Nhà Trắng có hưởng lợi bất chính từ các giao dịch kinh doanh nước ngoài của con trai Hunter Biden hay không.

Xét xử hình sự cựu Tổng thống

Trong khi đó, cựu Tổng thống Donald Trump tiếp tục phải đối mặt với hàng loạt vụ án dân sự và hình sự, tập trung vào cáo buộc nỗ lực lật ngược kết quả cuộc bầu cử năm 2020. Ông Trump trở thành tổng thống Mỹ đầu tiên bị buộc tội hình sự hồi tháng 3 khi bị truy tố 34 tội danh nghiêm trọng liên quan đến việc làm sai lệch hồ sơ trong một loạt kế hoạch bưng bít các khoản chi thanh toán cho ngôi sao phim người lớn Stormy Daniels trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2016.

Trong năm 2023, ông Trump tiếp tục bị truy tố hình sự trong 3 vụ án khác. Vụ thứ nhất là cáo buộc vi phạm nguyên tắc sử dụng tài liệu mật từ thời còn ở Nhà Trắng và hai vụ còn lại liên quan đến vai trò của ông này trong nỗ lực lật ngược kết quả cuộc bầu cử tổng thống năm 2020. Trong đó, ông Trump bị cáo buộc đã kích động hoặc có liên quan đến vụ bạo loạn ngày 06/01/2021 tại tòa nhà Quốc hội Mỹ và tìm cách gây sức ép giới chức bang Georgia kiếm thêm phiếu bầu cho mình.

Cho đến nay, ông Trump vẫn không nhận tội trong cả bốn vụ án trên. Tác động từ những vụ kiện này đối với ông Trump vẫn chưa rõ là tốt hay xấu nhưng trên thực tế, cựu Tổng thống hiện vẫn đang là ứng cử viên sáng giá nhất trở thành gương mặt đại diện cho đảng Cộng hòa tranh cử Tổng thống.

Hỗn loạn và bế tắc tại Hạ viện

Các đảng viên Đảng Cộng hòa trong Quốc hội ở Mỹ đã chứng kiến những biến động nội bộ nghiêm trọng trong năm, gây ra một loạt kịch tính diễn ra tại Hạ viện. Hạ nghị sĩ Kevin McCarthy, đảng Cộng hòa, đã phải trải qua 15 vòng bỏ phiếu với hàng loạt cuộc thương lượng cả bí mật lẫn công khai để giành chiếc ghế Chủ tịch Hạ viện thay thế cựu Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi của đảng Dân chủ.

Tuy nhiên, triều đại của ông McCarthy chỉ kéo dài chưa đầy một năm và cuộc bỏ phiếu hồi tháng 10 vừa qua đã biến ông này trở thành cựu Chủ tịch Hạ viện lần đầu tiên bị phế truất trong lịch sử. Thất bại của ông McCarthy trước các thành viên bảo thủ cực đoan của đảng Cộng hòa được cho là do đã nhượng bộ quá nhiều, đặc biệt là đồng ý với thỏa thuận có thể bị bãi chức bằng một cuộc bỏ phiếu do duy nhất một thành viên Hạ viện đề xuất.

Sau khi bị bỏ trống trong ba tuần, chiếc ghế Chủ tịch Hạ viện cuối cùng đã có chủ sau 3 lần lựa chọn với Hạ nghị sỹ Mike Johnson bằng số phiếu 220/209. Ông này cũng chính là nhân vật đóng vai trò nổi bật trong nỗ lực lật ngược kết quả cuộc bầu cử tổng thống năm 2020.

Sau khi nhậm chức, ông Johnson đã cam kết hạn chế chi tiêu liên bang, nỗ lực phân cấp quyền lực của cơ quan lập pháp và hành động đầu tiên là thông qua nghị quyết lên án vụ tấn công đẫm máu ngày 07/10 của Hamas cũng như tăng cường hỗ trợ cho Israel. Tuy nhiên, hỗn loạn và bế tắc tại Hạ viện có nguy cơ kéo dài khi đảng Cộng hòa mặc dù chiếm đa số nhưng nội bộ chưa thể tìm được tiếng nói chung trong hàng loạt vấn đề như chính sách đối với hai cuộc xung đột hoặc trong dài hạn là đối phó với Trung Quốc.

Chính sách đối ngoại tích cực lẫn tiêu cực, mắc kẹt trong hai cuộc chiến

Chính quyền Tổng thống Joe Biden đang phải đối mặt với hai cuộc chiến không có hồi kết mà nước Mỹ đang bị mắc kẹt nghiêm trọng. Thách thức lớn nhất hiện nay đối với Tổng thống Biden chính là khoản viện trợ kinh tế và quân sự cho Ukraine cũng như tăng cường viện trợ quân sự cho Israel ngoài khoản viện trợ đã cam kết 3,8 tỷ USD hằng năm. Trong những tháng gần đây, sự ủng hộ dành cho viện trợ của Mỹ đã bắt đầu suy yếu, đặc biệt là trong số các đảng viên Cộng hòa.

Thăm dò dư luận gần đây cho thấy có một nửa thành viên Cộng hòa và cử tri độc lập cho rằng Mỹ đang viện trợ quá nhiều cho Ukraine, ngược lại với kết quả thăm dò trong thời điểm cuối năm 2022. Trong các nỗ lực gần đây, Cộng hòa liên tục phản đối các khoản viện trợ bổ sung cho Ukraine và đặt điều kiện đánh đổi an ninh biên giới với Mexico, vấn đề vốn bị đảng Dân chủ và Tổng thống Biden phản đối mạnh mẽ. Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson, người trước đó ủng hộ các khoản viện trợ bổ sung cho Ukraine giờ cũng đã kiềm chế thể hiện quan điểm và chỉ trích Mỹ đang thiếu chiến lược rõ ràng tại Ukraine.

Tổng thống Joe Biden cũng vấp phải phản ứng dữ dội trong nước vì ủng hộ chính phủ Israel. Hiện các cử tri trẻ, những người cấp tiến và một số quan chức trong chính phủ Mỹ đang gây áp lực lên Tổng thống Biden để yêu cầu một lệnh ngừng bắn. Một số nhà lãnh đạo cánh tả đã đi xa hơn khi nói rằng sự ủng hộ của ông Biden đối với Israel đe dọa đến việc tái đắc cử trong bầu cử năm tới.

Ngay cả Phó Tổng thống Kamala Harris cũng đã bày tỏ mối quan ngại rằng Mỹ nên cứng rắn hơn với Israel và thể hiện sự đồng cảm hơn với người Palestine.Trong khi đó, mâu thuẫn chính sách giữa Mỹ-Israel cũng gia tăng. Bất chấp việc Tổng thống Biden liên tục nhấn mạnh rằng Mỹ sẽ hỗ trợ Israel vô điều kiện, hai nước vẫn bất đồng về tương lai của khu vực.

Mỹ tuyên bố rằng Chính quyền Palestine nên điều hành Gaza thời hậu chiến và tiếp tục thảo luận về một giải pháp hòa bình toàn diện giữa Israel và Palestine. Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã bác bỏ kế hoạch của Mỹ và đang đánh cược vận mệnh chính trị vào việc phản đối vai trò của Chính quyền Palestine ở Gaza thời hậu chiến và ngăn chặn sự xuất hiện của bất kỳ nhà nước Palestine nào.

Cơ hội ổn định quan hệ Mỹ-Trung

Ngày 25/11, tại một tòa nhà nhỏ ở điền trang Filoli kiểu Anh có tuổi đời hàng thế kỷ, cách trung tâm San Francisco, nơi tổ chức Thượng đỉnh APEC hàng chục km đã diễn ra cuộc gặp Biden-Tập Cận Bình. Từ góc độ truyền thống ngoại giao, cuộc họp điền trang cũng là một phần quan trọng trong đời sống chính trị của Tổng thống Mỹ và là một trong những hoạt động đối ngoại cấp cao nhất ở Mỹ.

Cuộc gặp thượng đỉnh lần này đã đề xuất tầm nhìn mới cho quan hệ Trung-Mỹ, bao gồm cả việc xây dựng 5 trụ cột cho mối quan hệ giữa hai nước, đồng thời chỉ ra phương hướng phát triển mối quan hệ giữa hai nước, trong đó có cả những ý tưởng mới về quan điểm “cùng gánh vác trách nhiệm của nước lớn”. Hai bên cũng nhất trí thúc đẩy và tăng cường đối thoại, hợp tác trên nhiều lĩnh vực, như thiết lập đối thoại liên chính phủ về trí tuệ nhân tạo, thành lập nhóm công tác hợp tác chống ma túy Trung-Mỹ, khôi phục liên lạc cấp cao giữa quân đội hai nước trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng, đồng ý tăng thêm nhiều chuyến bay…

Cạnh tranh Mỹ-Trung được coi là sự tất yếu trong quá trình tồn tại và phát triển của hai quốc gia, các nhà lãnh đạo ở mỗi nước đều tin rằng mô hình phát triển của mình là ưu việt. Mỹ muốn duy trì trật tự thế giới hiện nay với vị thế bá chủ toàn cầu, trong khi Trung Quốc muốn vươn lên thành một cực, hình thành quan hệ nước lớn kiểu mới. Đối với kinh tế, thương mại, hai bên tiếp tục gia tăng cạnh tranh mạnh mẽ.

Tuy nhiên, do mối quan hệ thương mại cộng sinh giữa Mỹ và Trung Quốc, đặc biệt là sự tích hợp chuỗi cung ứng giữa hai nước, việc tách rời kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc là không thể diễn ra ngay lập tức. Việc này sẽ tác động tiêu cực đến kinh tế toàn cầu, có thể khiến cả kinh tế Mỹ lẫn Trung Quốc rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng.

Phát biểu tại sự kiện kỷ niệm 50 năm thành lập Hội đồng kinh doanh Mỹ-Trung ngày 14/12, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Janet Yellen đã điểm lại quan hệ kinh tế Mỹ-Trung trong thời gian qua đồng thời nêu các ưu tiên của Mỹ trong năm tới. Bộ trưởng Janet Yellen nhấn mạnh 3 mục tiêu trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc đó là Mỹ sẽ theo đuổi một mối quan hệ kinh tế lành mạnh mang lại lợi ích cho cả hai nước, Mỹ sẽ tìm cách hợp tác với Trung Quốc trong các thách thức toàn cầu và Mỹ sẽ triển khai các công cụ khi cần theiest để đảm bảo lợi ích an ninh quốc gia.

Theo Bộ trưởng Janet Yellen, Mỹ có 3 ưu tiên chính trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc trong năm 2024. Thứ nhất, Mỹ sẽ tiếp tục quản lý có trách nhiệm quan hệ kinh tế song phương với Trung Quốc mặc dù hai bên còn nhiều bất đồng và có nhiều thách thức. Mỹ ưu tiên duy trì liên lạc để giải quyết các bất đồng và ngăn ngừa hiểu lầm nhằm tránh dẫn tới leo thang và làm tổn hại tới cả hai bên.

Thứ hai, Mỹ sẽ tiếp tục yêu cầu Trung Quốc minh bạch trong các chính sách kinh tế cũng như quá trình hoạch định chính sách của mình để từ đó Mỹ cũng sẽ thông báo về các quyết định của mình. Điều này cũng sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách ở nhiều nền kinh tế khác có thể bị ảnh hưởng bới các quyết định của Trung Quốc.

Thứ ba, Mỹ sẽ thúc đẩy hợp tác với Trung Quốc trong các lĩnh vực hai nước hoặc nhiều nước khác có thể hưởng lợi. Các lĩnh vực này bao gồm biến đổi khí hậu, chống rửa tiền, chống tài trợ cho khủng bố, chống ma túy bao gồm fentanyl, tái cấu trúc nợ chủ quyền, và củng cố cấu trúc tài chính quốc tế.

Kinh tế phục hồi, khủng hoảng xã hội gia tăng

Một trong những điểm sáng không chỉ đối với Mỹ mà còn toàn thế giới là nền kinh tế nước này vẫn duy trì được đà tăng trưởng tốt bất chấp sức ép từ xung đột, căng thẳng chính trị, tác động hậu Covid-19, lạm phát và lãi suất cao. Tốc độ tăng trưởng trong quý III đạt 5,2% giúp kinh tế Mỹ có thể kết thúc năm 2023 ở mức 2,4%, cao hơn rất nhiều so với một số nền kinh tế lớn khác như Anh, EU, Canada, Nhật Bản…

Mặc dù tỷ lệ tăng trưởng kinh tế Mỹ có thể giảm xuống 1,4% trong năm 2024 nhưng nhiều khả năng nước này có thể đạt được mục tiêu “hạ cánh mềm”, theo đó thành công trong việc làm giảm tốc tăng trưởng đủ để kiểm soát lạm phát mà không gây suy thoái. Song song với tăng trưởng, tỷ lệ lạm phát tại Mỹ đang giảm đi đáng kể, trong tháng 11 chỉ còn ở mức 3,1% so với mức 9,1% hồi tháng 6/2022. Giới phân tích kinh tế còn cho rằng Mỹ có thể đạt được mức độ lạm phát mục tiêu 2% trong vòng 6 tháng tới.

Vấn nạn xã hội gia tăng

Trong năm 2023, số lượng vụ tội phạm buôn lậu ma túy, fentanyl tăng nhanh, tình trạng xâm nhập trái phép vào biên giới phía Nam, tệ nạn trộm cắp, bạo lực súng đạn xảy ra thường xuyên với tần suất lớn ở nhiều địa phương gây mất trật tự an ninh cũng như gây tâm lý bất an cho người dân và xáo trộn trong xã hội nước này.

Mỹ đang có khoảng 650.000 người vô gia cư, tình trạng này đang ảnh hưởng đến chính sách tiền lương và trợ cấp xã hội của quốc gia và nhiều chính quyền bang. Chỉ tính riêng trong 10 tháng đầu năm 2023 đã có hơn 480 vụ xả súng hàng loạt, trong khi đó các cuộc biểu tình chống phân biệt chủng tộc hoặc quyền phá thai luôn phải đối mặt với các nhóm cực hữu chống phá cả bằng lời nói lẫn hành động.

Cuộc bầu cử Tổng thống “vô tiền khoáng hậu”

Mặc dù chưa có ứng cử viên chính thức, nhưng nhiều khả năng đây sẽ là trận "tái đấu" giữa Biden-Trump và đây sẽ là màn tái đấu thứ bảy trong lịch sử nước Mỹ và lần đầu tiên kể từ những năm 1950. Không những vậy, hai gương mặt sáng giá nhất cũng lại là những ứng cử viên nhiều tuổi nhất cho đến nay, ông Biden bước sang tuổi 81 còn phía bên kia, ông Trump là 78 tuổi. Trong khi các cuộc thăm dò cho thấy tuổi tác của ông Biden được coi là vấn đề đáng lo ngại hơn ông Trump, thì các tính toán chỉ ra rằng cả hai đều có nguy cơ cao gặp phải một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng có thể làm thay đổi cuộc đua, thậm chí buộc các đảng phải lựa chọn một phương án thay thế ứng cử viên.

Trong trường hợp đương kim và cựu Tổng thống trở lại cuộc đua, không ít chuyên gia bầu cử đặt ra khả năng một thậm chí cả hai ứng cử viên này không đủ sức khỏe. Nếu họ bị bệnh nặng hoặc qua đời trong khoảng thời gian chưa hoàn tất bầu cử sơ bộ thì sẽ có rất nhiều ứng cử viên khác ra tranh cử. Mọi chuyện sẽ trở nên phức tạp hơn khi các bang hoàn tất các cuộc bỏ phiếu sơ bộ và nếu điều tồi tệ nhất diễn ra vào khoảng tháng 10/2024 thì tên của họ vẫn có trên lá phiếu bầu cử và không thể thay thế.

Một khả năng khác, đó là cựu Tổng thống Trump có thể bị kết án và ngồi tù. Hiện ông Trump đang phải đối mặt với 91 cáo buộc hình sự trong bốn phiên tòa riêng biệt, tất cả đều có thể diễn ra vào năm tới với mức án tối đa có thể lên tới hàng trăm năm. Trong lịch sử Mỹ, đã từng có tù nhân tham gia tranh cử Tổng thống nhưng việc có một Tổng thống đắc cử điều hành đất nước sau song sắt là điều chưa từng có người nào nghĩ đến.

Đối với các gương mặt sáng giá khác có thể thay thế ông Biden hoặc liên danh tranh cử, Thống đốc đảng Dân chủ của bang California Gavin Newsom đang nổi lên với các hoạt động như đến Trung Quốc gặp Chủ tịch Tận Cận Bình, đàm phán nội bộ về Dự luật cơ sở hạ tầng… Những công việc này thông thường sẽ do Tổng thống hoặc Phó Tổng thống đảm nhận. Về phía đảng Cộng hòa, mặc dù việc đánh bại ông Trump trong thời điểm hiện nay là rất khó khăn nhưng cựu Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc Nikki Haley hoặc Thống đốc bang Florida DeSatis không phải không có cơ hội làm nên bất ngờ trong các cuộc bầu cử sơ bộ sắp tới.

Câu hỏi để ngỏ về cam kết an ninh và vai trò của Mỹ

Trong năm 2024, Chính quyền Tổng thống Joe Biden chắc chắn sẽ tiếp tục triển khai chính sách đối ngoại can dự, xây dựng liên minh, từng bước khôi phục vai trò lãnh đạo của Mỹ trên thế giới. Tuy nhiên, đối đầu và xung đột hiện tại với diễn biến khó lường đang đẩy nước Mỹ và cụ thể là Chính quyền Tổng thống Biden vào mớ bòng bong khó tìm lối thoát. Cạnh tranh công nghệ Mỹ-Trung tiếp tục gia tăng, chiến tranh Nga-Ukraine dai dẳng và phức tạp, xung đột ở Trung Đông có nguy cơ lan rộng mang lại bất ổn và rủi ro không chỉ cho nước Mỹ mà còn toàn thế giới. Với việc Tổng thống Biden ngày càng tập trung vào chiến dịch tái tranh cử vào năm tới, thì chính sách đối ngoại của Mỹ vào năm 2024 tìm kiếm một thế giới ổn định dường như khó có thể thành hiện thực.

Cho đến nay, các chính sách với Trung Quốc, cuộc chiến Nga-Ukraine, xung đột Trung Đông không chỉ chưa mang lại các kết quả tích cực mà còn có nguy cơ khiến Tổng thống Biden mất điểm trong kỳ bầu cử tới. Nếu Mỹ không thể tiếp tục viện trợ cho Ukraine, không thể ngăn chặn các chiến dịch quân sự gây nhiều thương vong cho dân thường của Israel… thì câu hỏi và những nghi ngờ về vai trò toàn cầu cũng như các cam kết an ninh của Mỹ sẽ khiến các đồng minh và đối tác đau đầu.

Liên quan đến Bắc Kinh, cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ vẫn là nguồn rủi ro địa chính trị lớn nhất. Việc hoạch định chính sách với Trung Quốc cũng cần tính toán đến cuộc bầu cử tại Đài Loan đầu năm tới và căng thẳng gia tăng trên Biển Đông giữa Philippines với Trung Quốc. Nếu Mỹ không quản lý được mối quan hệ này hoặc không thể hiện được quan điểm cứng rắn với Trung Quốc, có lẽ chính sách đối ngoại mà Chính quyền Tổng thống Biden dày công xây dựng sẽ không giúp được gì nhiều trong kỳ bầu cử năm tới.

Mỹ-Trung trong cuộc chạy đua mới

(Ảnh minh họa).

Ông Tio Kunz, Phó Giám đốc Công ty an ninh điện tử Quantium Defen5e (QD5) của Canada mới đây đã “đăng đàn” nói thẳng với các quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ: “Ngày mà máy tính lượng tử đủ khả năng phá vỡ mọi phương thức mã hóa dữ liệu sắp đến. Các ông không đủ khả năng đối phó với điều đó. Có mỗi việc ngăn chặn những nước khác “chạy đua” thu thập thông tin mã hóa mà bây giờ các ông cũng không làm được”.

Ông Kunz không phải người duy nhất giữ quan điểm trên. Các cơ quan tình báo trên khắp thế giới đang nín thở chờ đợi cái gọi là “ngày Q”, thời điểm mà máy tính lượng tử có đủ khả năng phá vỡ ngay cả những thuật toán mã hóa phức tạp nhất. Trung Quốc và Mỹ lại đang tìm mọi cách tự bảo vệ và chiếm lợi thế cho mình khi ngày Q ập đến.

Chạy đua vũ trang ảo

Máy tính lượng tử hoạt động dựa trên nguyên lý vướng mắc lượng tử. Khi 2 hạt hạ phân tử (lượng tử) “vướng mắc” với nhau, trạng thái của chúng sẽ luôn tương phản nhau kể cả khi ở cách xa nhau. Bằng cách đo sự thay đổi của lượng tử này, các nhà khoa học có thể biết chắc chắn trạng thái của lượng tử kia. Dựa trên nguyên lý trên, các máy tính lượng tử có thể thực hiện những thuật toán phức tạp hoặc truyền tải thông tin giữa nhau với tốc độ và sự chính xác đáng ngạc nhiên.

Tính đến thời điểm hiện tại, trên thế giới mới chỉ có khoảng 100-200 chiếc máy tính lượng tử với khả năng hạn chế. Vậy nhưng, theo các chuyên gia trong ngành, với tốc độ hiện tại, những chiếc máy tính lượng tử có thể sẽ được sử dụng thực tế vào khoảng giữa thế kỷ này. Tiên đoán đó đã khiến chính phủ nhiều quốc gia phải lo lắng mà đổ tiền vào các hoạt động nghiên cứu máy tính lượng tử.

Ông Michael Biercuk, CEO của công ty tin học lượng tử Q-CTRL đặt trụ sở tại Australia, cho biết: “Washington và các đồng minh đang tập trung nghiên cứu phát triển các thuật toán phức tạp đến mức ngay cả máy tính lượng tử cũng không phá được. Còn Bắc Kinh đang dồn sức vào lĩnh vực liên lạc điện tử. Họ muốn trở thành người đầu tiên xây dựng được mạng lưới liên lạc điện tử không thể bị hack”.

Ông Michael Biercuk vốn là cố vấn cấp cao của Lầu Năm Góc. Vào những năm giữa thập niên 1990, các quan chức Lầu Năm Góc bắt đầu quan tâm đến khả năng sử dụng máy tính lượng tử để phá mã. Theo lời ông Biercuk: “Đa phần các mạng lưới viễn thông trên thế giới sử dụng hạ tầng khóa công khai (PKI) để mã hóa dữ liệu. PKI nói ngắn gọn là cơ chế mã hóa và giải mã dữ liệu có sự tham gia của bên thứ ba cung cấp “chìa khóa” mã. PKI hình thành từ những năm 1970 trên nền tảng máy tính thời đó vẫn còn lạc hậu. Ngay từ thập niên 1990, nhiều người đã nhận ra rằng một chiếc máy tính lượng tử thực sự có thể dễ dàng phá các thuật toán được PKI sử dụng”.

Không chỉ có chính phủ nhiều nước mà còn cả một số công ty tư nhân như Q-CTRL và QD5 cũng đang đầu tư vào ngành phát triển máy tính lượng tử. Riêng QD5 đang phát triển một loại máy tính cầm tay Q PAD có khả năng mã hóa thông tin. Người dùng chỉ cần kết nối Q PAD vào các mạng điện thoại và Internet là đã có thể mã hóa dữ liệu cuộc gọi, email, v.v... của mình. Theo ông Tio Kunz thì ý tưởng về Q PAD được ông nghĩ ra từ khi còn là sỹ quan trinh sát quân đội Canada: “Những lính trinh sát Canada hay được cấp một quyển sổ nhỏ có in kèm bảng mã. Họ sử dụng bảng mã đấy để tự mã hóa thông tin báo cáo cho cấp trên. Mỗi quyển sổ như vậy chỉ sử dụng đúng một lần để đảm bảo thông tin. Lúc đó tôi nghĩ rằng: “Giá mà có một chiếc máy tính nhỏ gọn để vừa viết, mã hóa và gửi thông tin”.

Ông Tio Kunz mới đây đã đến Lầu Năm Góc để giới thiệu Q PAD với các quan chức quân đội Mỹ. Tuy phía Mỹ tỏ ra hứng thú với sản phẩm nhưng họ không ký kết bất kỳ hợp đồng mua bán nào. Theo thông tin được hãng tin Reuters đăng tải thì Lầu Năm Góc có thể đã không quá tự tin trước khả năng tạo số lượng tử ngẫu nhiên của Q-CTRL. Bất kỳ phương pháp mã hóa phức tạp nào cũng cần tạo ra rất nhiều những con số ngẫu nhiên để dùng trong bảng mã. Có thể khả năng này của chiếc Q PAD không đủ để thuyết phục các chuyên gia mật mã quân đội Mỹ.

Tổng giá trị các hợp đồng phát triển phần cứng và phần mềm cho máy tính lượng tử được dự báo sẽ chạm đến con số 100 tỷ USD trong thập niên tới. Cuộc chạy đua giữa các công ty trong lĩnh vực này đang ngày càng nóng lên. Ông Marc Manzano, Giám đốc bộ phận an ninh lượng tử của SandboxAQ (công ty con của Tập đoàn Alphabet - chủ sở hữu Google) thì: “Diễn đàn Kinh tế thế giới đã ước tính rằng, trong trường hợp máy tính lượng tử được sử dụng rộng rãi, toàn bộ hạ tầng mạng Internet cũng như các thiết bị tablet hay smartphone sẽ cần được thay thế để đảm bảo an toàn thông tin. Chỉ riêng việc đó thôi cũng đã có thể đem lại hơn 1.000 tỷ USD cho các công ty trong ngành an ninh dữ liệu”.

Ở bên kia bán cầu

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư vào máy tính lượng tử trong một cuộc họp nội các hồi năm 2020. Bắc Kinh đã tham gia “cuộc đua” từ nhiều năm trước. Theo tập đoàn nghiên cứu McKinsey, Trung Quốc hiện là quốc gia đầu tư nhiều nhất vào ngành máy tính lượng tử với khoảng 15,3 tỷ USD đầu tư. Mỹ hiện mới chỉ đầu tư khoảng 3,7 tỷ USD.

Một nhân vật chủ chốt trong lĩnh vực máy tính lượng tử của Trung Quốc là nhà vật lý Phan Kiến Vỹ. Tên của vị giáo sư 53 tuổi đã trở nên quen thuộc với nhiều người Trung Quốc sau khi Tân Hoa Xã liên tục đưa tin những quan chức chính phủ ca ngợi ông. Nhà vật lý học không giấu giếm tham vọng của mình: Đưa Trung Quốc dẫn đầu thế giới trong ngành máy tính lượng tử, đồng thời xây dựng một mạng internet an toàn trước mọi thách thức do máy tính lượng tử gây ra. Bắc Kinh luôn kiểm soát rất chặt mạng internet Trung Quốc để củng cố quyền lực, vậy nên mục tiêu của ông Vỹ mang tính sống còn với họ.

Ông Phan Kiến Vỹ từng theo học tiến sỹ tại Áo dưới sự hướng dẫn của nhà vật lý lượng tử nổi tiếng Anton Zeilinger. Giáo sư Zeilinger được nhận Giải Nobel Vật lý năm 2022 nhờ những đóng góp của mình cho lĩnh vực thông tin liên lạc lượng tử. Có thông tin cho biết, sau khi lấy được bằng tiến sỹ, ông Vỹ và người thầy của mình vẫn giữ liên lạc gần gũi.

Giáo sư Vỹ sau khi trở về Trung Quốc được phân công lãnh đạo nhóm phát triển vệ tinh lượng tử Micius (tên tiếng Anh của Mặc Tử) được phóng thành công ngày 17/8/2016. Micius là một “phòng thí nghiệm” thu nhỏ chuyên thực hiện những thử nghiệm về hiệu ứng vướng mắc lượng tử. Micius sẽ kết nối với một số trạm radar ở Trái đất để thực hiện các thử nghiệm trên. Ngoài các trạm radar đặt tại Trung Quốc, nước Áo cũng có một trạm như vậy do Viện Hàn lâm khoa học Áo điều hành.

Giáo sư Phan Kiến Vỹ trở thành “anh hùng khoa học” quốc gia sau khi thực hiện thành công một cuộc hội thảo từ xa giữa Trung Quốc và Áo. Hai bên kết nối qua Micius và mọi tín hiệu giữa họ đều được máy tính lượng tử mã hóa. Kế hoạch hiện nay của đội nghiên cứu do ông Vỹ lãnh đạo là xây dựng thêm các trạm radar để kết nối 4 thành phố Bắc Kinh, Thượng Hải, Tế Nam và Hợp Phì.

Trung Quốc có được nhân tài như giáo sư Phan Kiến Vỹ nằm ở chỗ họ sẵn sàng tài trợ cho các nhân tài khoa học của mình ra nước ngoài học tập. Đây là kết luận viết trong báo cáo của công ty tình báo công nghệ Strider Technologies đệ trình lên Chính phủ Mỹ. Ông Greg Levesque, Giám đốc công nghệ của Strider, trả lời phỏng vấn Đài Truyền hình NBC: “Mỹ vẫn là nước dẫn đầu ngành máy tính lượng tử nhờ khả năng nghiên cứu đột phá của cả các cơ quan công lẫn doanh nghiệp tư nhân. Vậy nhưng, Trung Quốc đã đạt được một số thành công đáng kể. Họ đang dần đuổi kịp Mỹ”.

Vào tháng 8 vừa qua, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã ký sắc lệnh yêu cầu Bộ Ngân khố Hoa Kỳ thắt chặt các hoạt động đầu tư vào lĩnh vực máy tính lượng tử, chất bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Các dự án đa quốc gia sẽ càng bị kiểm soát chặt hơn. Trung Quốc cùng hai vùng lãnh thổ Hong Kong và Ma Cao bị đặt vào diện đặc biệt chú ý. Không thể loại trừ khả năng Washington D.C. sẽ cấm các doanh nghiệp Mỹ đầu tư vào việc nghiên cứu và sản xuất thiết bị máy tính lượng tử ở Trung Quốc.

Chạy đua để tồn tại

Xu hướng chung trên thế giới hiện nay là khẩn trương phát triển các biện pháp bảo vệ dữ liệu trước khi công nghệ máy tính lượng tử kịp “trưởng thành”. Cơ quan An ninh quốc gia Mỹ (NSA) mới đây đã ra khuyến cáo các cơ quan công và doanh nghiệp tư rà soát lại toàn bộ hệ thống, phương thức mã hóa dữ liệu của họ. Trước đó, Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ quốc gia Mỹ (NIST) công bố họ đã lựa chọn được 4 thuật toán đủ phức tạp để “làm khó” máy tính lượng tử. Họ còn cho biết sẽ sớm xuất bản bộ tiêu chuẩn mã hóa dữ liệu mới để giúp các cơ quan, tổ chức đối mặt với mối nguy lượng tử.

Không ít công ty an ninh mạng như SandboxAQ, QuSecure và QD5 cũng đang khẩn trương giúp đỡ hàng trăm khách hàng doanh nghiệp nâng cấp hệ thống bảo mật và mã hóa thông tin của họ. Ý kiến chung của nhiều người trong ngành là những giải pháp mới đang được đưa vào áp dụng thực tế đạt hiệu quả cao. Vấn đề nằm ở chỗ không giải pháp nào là hoàn hảo cả. Ông Tio Kunz nhận xét: “Máy tính lượng tử có thể không giải mã thông tin được ngay lập tức, nhưng cứ để cho máy tính có thời gian thì mã hóa nào nó cũng giải quyết được... Vẫn còn ít người hiểu được tầm quan trọng của việc không để cho thông tin rơi vào tay đối phương ngay từ đầu. Họ đã quá quen sống trong một thế giới luôn kết nối 24/24”.

Mỹ, Trung Quốc và các cường quốc khác đang tốn không biết bao nhiều tiền của, công sức để phát triển công nghệ máy tính lượng tử. Không ai thật sự rõ khi Q-day đến, thế giới sẽ thay đổi ra sao. Họ chỉ biết rằng, thế giới sẽ thay đổi và chẳng ai muốn bị bỏ lại phía sau cả.

Nguồn: The Saigon Times; Vnexpress; VOA; VOV; CAND