Nếu lấy ngày 22.09.1955, khi đoàn thiếu sinh quân Việt Nam, 149 em, sang Cộng hoà Dân chủ Đức học tập, làm mốc khởi đầu hình thành cộng đồng người Việt ở Đức, thì tới nay lịch sử cộng đồng người Việt ở Đức đã trải qua non 60 năm, gần một đời người làm việc. Quãng thời gian lịch sử đó đã đưa cộng đồng người Việt ở Đức từ con số 149 em thành 125.000 người Việt đông đảo hiện nay, có mặt hầu khắp nước Đức, đứng hàng đầu các sắc tộc ngoại kiều nhiều thành phố.

Tại buổi tiếp đón 149 em ở trường phổ thông Moritzburg, Dresden, ông hiệu trưởng lúc đó phát biểu, đây là ngôi nhà của các em, các thầy các cô, sẽ thay mặt cha mẹ các em chăm sóc các em - nghĩa là một cộng đồng người Việt được giám hộ. Gần 60 năm sau, cộng đồng người Việt ở Đức đã có chừng 100 hội đoàn, ước 10.000 doanh nghiệp và gần 50.000 lao động, tạo nên một cộng đồng tự chủ hùng hậu; riêng chuyển tiền về giúp đỡ trong nước, theo ứơc tính của ngân hàng Đức, Deutschbank, chừng 30-35 triệu Euro hàng năm, bình quân mỗi gia đình chừng 1000 Euro.

Từ cột mốc 149 em học sinh được giám hộ, gần 60 năm sau, nước Đức phải trầm trồ thán phục sức học của con em người Việt, đạt tỷ lệ vào trường chuyên tới 59%, vượt qua học sinh bản xứ chỉ 43%, bỏ xa học sinh Thổ Nhĩ Kỳ đông non 2 triệu người chỉ 14%.

Một cộng đồng phát triển hàng đầu các sắc tộc ngoại kiều như vậy, rất cần những tổ chức hội đoàn đại diện cho toàn cộng đồng, vì cộng đồng, khẳng định vị thế và tiếng nói của mình đối với nước sở tại, với trong nước, vốn không thể thiếu đối với một cộng đồng mạnh. Đại hội thành lập Liên hiệp Người Việt toàn CHLB Đức tổ chức tại Viethaus, ngày 22.10.2011, vì vậy, khởi đầu được cho là sự kiện trọng đại, đặt cột mốc, dấu ấn cho lịch sử phát triển cộng đồng người Việt ở Đức.

Tầm vóc Đại hội

Đại hội khai mạc lúc 11 giờ, kết thúc sau gần 12 tiếng làm việc khẩn trương, nghiêm túc, thông qua điều lệ, phương hướng nhiệm vụ, nghị quyết về nhân sự, về lệ phí, bầu cử Ban Chấp hành, bầu cử Hội đồng thành viên. Với hội trường thiết kế hoành tráng công phu, xen kẽ một chương trình văn nghệ chọn lọc chào mừng đại hội sôi nổi, tổ chức hậu cần và đón tiếp chu đáo, được 7 tiểu ban phân công chuẩn bị cả tháng trời, Đại hội đã thu hút gần 200 người tham dự, trong đó có 172 đại biểu đến từ 72 hội đoàn, tổ chức, trên tổng số chừng 100 hội đoàn toàn Liên bang. Trong 72 hội đoàn, số lượng hội người Việt các điạ phương chiếm trên 1/3, với tổng số đại biểu chiếm trên một nửa Đại hội, số hội đồng hương chiếm gần 1/4, còn lại là các hội đoàn lĩnh vực, cùng các nhân sỹ trí thức doanh nhân hoạt động cộng đồng tích cực trên toàn Liên bang. Đại hội được đón tiếp Đại sứ TS Đỗ Hoà Bình cùng các cán bộ đại diện Đại sứ quán Việt Nam tại Đức. Là tài trợ chính cho Đại hội, Vietinbank có chi nhánh tại Đức, cử cả đoàn lãnh đạo cao cấp, từ trong nước sang dự, mang theo quà hiện vật đầy ý nghĩa trao tặng Hội. Đại hội đạt quy mô tầm cỡ cả về khâu tổ chức, hội trường, lẫn nghị trường, số lượng và cơ cấu đại biểu tham dự, chưa từng có ở bất kỳ đại hội người Việt nào trên toàn Liên bang xưa nay, trước hết bởi nó đáp ứng được ý chí, nguyện vọng của cộng đồng về một Hội người Việt toàn Liên bang, đại diện cho họ, vì họ, nên được chính họ ủng hộ. Về mặt tổ chức là kết qủa hoạt động tích cực bài bản, khởi đầu từ thành lập nhóm nghiên cứu đề án xây dựng hội người Việt toàn Liên bang, cuối năm trước, với 6 thành viên, hoàn tất và lấy ý kiến qua nhiều cuộc gặp gỡ hội thảo kéo dài 6 tháng. Tiếp đến thành lập Ban tổ chức 25 thành viên ngày 10.07.2011 đại diện cho hơn 56 hội đoàn, tổ chức có mặt lúc đó. Với tinh thần trách nhiệm cao cả, tâm huyết vì cộng đồng, Ban Tổ chức đã làm hết sức mình, chuẩn bị hoàn chỉnh mọi văn kiện, nhân sự đại hội cùng mọi khâu phục vụ, trình duyệt tại Hội nghị Trù bị giữa Ban Tổ chức với đại diện các hội đoàn ngày 17.9.2011, tiếp tục nhóm họp hoàn thiện sau đó, để có được một Đại hội thành lập Hội người Việt toàn Liên bang với quy mô tầm cấp tương xứng, đi vào lịch sử cộng đồng người Việt ở Đức.

Hội của ai ?

Rõ ràng tham gia hội chỉ có người Việt (kể cả gốc Việt), bất cứ ai là người Việt đều có thể tham gia, không phân biệt đảng phái, tôn giáo, nguồi gốc, miễn là thừa nhận điều lệ hội, nên nó được coi là của người Việt hiểu theo nghĩa thuộc cộng đồng người Việt, tương tự như bất cứ hội đoàn người nước ngoài nào ở Đức đều được coi là của người nước đó. Nhưng khác với Quốc hội được coi là của toàn dân bầu lên, mọi công dân đều có dự phần là chủ nhân của nó, Hội người Việt toàn Liên bang không phải do 120.000 người Việt bầu lên, cũng không do nhà nước Việt Nam hay Đại sứ qúan thành lập, mà do các hội thành viên với 172 đại biểu cùng những cá nhân hoạt động cộng đồng tích cực tự nguyện hợp thành nó. Họ mới thực sự là chủ nhân, chịu trách nhiệm pháp lý về nó, chứ không phải toàn cộng đồng, cho dù nó ra đời chỉ vì cộng đồng, vốn được quy định tại điều §9 Quyền tự do lập hội, Hiến pháp Đức. Giải thích tại sao nước Đức cũng chỉ có 60% dân số thành lập nên tổng số 280.000 Hội đoàn, Hội người Hy Lạp toàn Liên bang Đức, ra đời từ năm 1963 cũng chỉ tập hợp được 60.000 người trên tổng số hơn 300.000 người tộc nước họ (1/5). Tuy vậy, cả người ngoài hội, lẫn mọi tổ chức, cơ quan nhà nước độc lập với hội, đều ủng hộ hội, bởi đó là tổ chức dân sự thiện nguyện bất vụ lợi, càng đông người tham gia càng qúy, không ai chống lại. Thực tế hoạt động hội đoàn đó ở Đức không phải người Việt nào cũng hoà nhập, dẫn tới bao khó khăn cho quá trình chuẩn bị Đại hội thành lập Liên hiệp người Việt toàn Liên bang; phải vượt qua không ít ý kiến tuyên truyền phản đối, do gắn hội với mục đích chính trị, vốn dĩ bị luật hội đoàn cấm. Bức tường Berlin đã phá bỏ cách đây hơn 20 năm, nhưng bức tường lòng người Việt giữa 2 chế độ trước đây, vẫn còn đó. Nặng nề hơn, hoặc ngờ vực Hội do Sứ quán lãnh đạo, mặc dù nó chưa hình thành. Hoặc ngược lại, đòi Sứ quán, viện cả về trong nước can thiệp, hệt mô hình hội đoàn trong nước, vốn được tổ chức theo cấp chính quyền, vi phạm luật pháp Đức, như trường hợp 10 cá nhân đòi „Ban công tác cộng đồng lùi ngày Đại hội một tháng“ vốn do hội nghị trù bị ấn định, không liên quan gì tới Đại sứ quán; viết cả „Báo cáo về việc thành lập Liên hiệp Người Việt toàn liên bang“ gửi về „Ủy ban nhà nước về Người Việt Nam ở nước ngoài“ để phản đối. Chưa kể, nói đến hội là nói đến đồng lòng, trong khi „mỗi đầu óc là một ý kiến, bao nhiêu trái tim có bấy nhiêu cách yêu đương“; không ít người, nhóm người từ chối tham gia, chỉ vì tâm lý trông thấy người khác, nhóm khác, có tên trong danh sách. Cũng không loại trừ động cơ cá nhân nảy sinh, khi ý kiến của mình không được đa số chấp thuận, hay vai trò kỳ vọng cá nhân không được đáp ứng, tổ chức vận động các cá nhân, hội đoàn không tham gia, vốn bị pháp luật Đức cấm tương tự như đối với cạnh tranh thiếu lành mạnh trong kinh doanh. Trứơc Đại hội 4 ngày, một danh sách 16 Hội đoàn được công bố không tham gia, rất bất lợi cho Đại hội, truyền khắp nơi qua mạng để „khẳng định“ do vậy „Liên hiệp Người Việt toàn Liên bang sẽ là một tổ chức không lớn mạnh, không xứng đáng như tên gọi“, mặc dù nó chưa ra đời. Thực tế 12 trên 16 hội đoàn trong danh sách công bố có từ 1-7 thành viên tới dự đại hội, 1 hội có tới 3 thành viên được bầu vào BCH Liên hiệp. Mọi trở ngại, Đại hội đã vượt qua, nhưng hệ qủa của nó vẫn chưa hết. Nhiều E-Mail tưởng cứ nặc danh thì không thể điều tra, được truyền đi, vu khống, xúc phạm cá nhân, vi phạm cả pháp luật lẫn đạo đức; rốt cuộc cũng chỉ nhắm vào Hội, bằng cách làm nản lòng những người tâm huyết.

Hội có khắc phục vượt lên được hay không, có tập hợp được đông đảo cộng đồng hay không, tùy thuộc vào bản thân hội có khẳng định được vai trò của mình hay không trong việc bảo vệ và phục vụ quyền lợi cho toàn thể cộng đồng, như Hội Thổ Nhĩ Kỳ Liên bang Đức với chương trình Giáo dục cho tương lai, trong vòng 5 năm giảm được 1 nửa học sinh phổ thông bỏ học giưã chừng. Hay Hội Hy Lạp năm 2000 đã thành công đòi chấp thuận song tịch. Trong khi đó cả trăm người Việt bị trục xuất đồng loạt năm trước, chỉ có Hội đoàn người Đức lên tiếng phản đối. Ai sẽ bảo vệ được quyền lợi toàn cộng đồng, nếu không phải là những hội như Liên hiệp người Việt toàn Liên bang Đức ?

(Còn tiếp)

Dr. Nguyễn Sỹ Phương