2 QUỐC GIA TRONG CHÍNH SÁCH KHÍ HẬU

Bên cạnh một nước Mỹ toan tính, thậm chí có lúc ngược dòng khi tham gia các định chế khí hậu toàn cầu, vẫn song song tồn tại một nước Mỹ “thứ hai” của những tập đoàn kinh tế lớn đang bền bỉ và chủ động đi đầu trong phát triển xanh.

Chúng ta vừa chứng kiến nước Mỹ thiết lập một kỷ lục mới khi chính phủ liên bang đóng cửa trong 43 ngày (từ 01/10 đến 12/11/2025), xuất phát từ bế tắc giữa Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ tại Quốc hội về ngân sách chăm sóc sức khỏe.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng, đó không phải là một nước Mỹ vô chính phủ hay tê liệt, mà là một nước Mỹ rất đặc biệt, nơi sự bất định của chính trị không kéo theo sự đình trệ hay rối loạn của toàn bộ hệ thống.

Nghịch lý này cũng hiện diện rõ trong chính sách khí hậu của Mỹ. Đó là, bên cạnh một nước Mỹ toan tính, thậm chí có lúc ngược dòng khi tham gia các định chế khí hậu toàn cầu, vẫn song song tồn tại một nước Mỹ “thứ hai” của những tập đoàn kinh tế lớn đang bền bỉ và chủ động đi đầu trong phát triển xanh.

Với bài viết này, chúng ta cùng thử đi sâu tìm hiểu nghịch lý đó.

Nước Mỹ của chính trị: Chần chừ và toan tính

Trong gần ba thập niên qua, kể từ năm 1997, chính sách khí hậu của Mỹ luôn đặt thế giới vào trạng thái thấp thỏm giữa kỳ vọng và hoài nghi. Kỳ vọng, bởi Mỹ là nền kinh tế lớn nhất thế giới, trung tâm công nghệ và là một tác nhân có khả năng dẫn dắt tiến trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Hoài nghi, bởi cũng chính nước Mỹ ấy liên tục do dự, tính toán, thậm chí rút lui khỏi các hiệp định khí hậu quan trọng.

Ngày 27/1/2026, khi Tổng thống Donald Trump lần thứ hai tuyên bố rút Mỹ khỏi Hiệp định Khí hậu Paris, nhiều người coi đó là một bước lùi nghiêm trọng. Tuy nhiên, nhìn kỹ hơn, đây không phải là một cú bẻ lái bất ngờ, mà là sự tiếp nối và đẩy sự việc tới cực điểm của một cách tiếp cận đã hình thành từ lâu, một chính sách khí hậu “kiểu Mỹ”, và cụ thể hơn, “kiểu Donald Trump”.

- Từ Kyoto: Khởi đầu của sự lưỡng lự

Để tìm hiểu lịch sử “thiếu gương mẫu” của Mỹ trong vấn đề khí hậu, chúng ta có thể lần ngược về Hội nghị Kyoto được tổ chức từ ngày 1 đến 11/12/1997 tại Tokyo. Hội nghị đã thông qua và công bố một văn bản lịch sử gọi là Nghị định thư Kyoto mà một trong những nội dung quan trọng nhất là yêu cầu 37 quốc gia công nghiệp phát triển phải cắt giảm trung bình 5% lượng khí nhà kính. Thế nhưng, đây cũng là dấu mốc bộc lộ rõ nhất sự toan tính của Washington.

Việc Mỹ cử Phó Tổng thống Al Gore làm trưởng đoàn từng tạo ra nhiều kỳ vọng, bởi vì ông là một trong những chính trị gia Mỹ rất bền bỉ trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và cũng là người sau này (2007) được trao Giải Nobel Hòa bình vì những đóng góp xuất sắc cho môi trường. Sự hiện diện của Al Gore tạo cảm giác rằng Mỹ đã sẵn sàng đóng vai trò dẫn dắt trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu.

Tuy nhiên, đó chỉ là một động tác “làm đẹp mặt trận đối ngoại” của Hoa Kỳ. Trong khi Al Gore đứng ở tiền tuyến khí hậu, thì ở hậu phương, Thượng viện Mỹ, trước đó đã đóng chặt cánh cửa phê chuẩn bằng Nghị quyết Byrd-Hagel, do Thượng nghị sĩ Robert Byrd (Đảng Dân chủ) và Chuck Hagel (Đảng Cộng hòa) đồng đề xuất và đã được Thượng viện Mỹ thông qua ngày 25/7/1997 với tỷ lệ ủng hộ tuyệt đối (95–0).

Nghị quyết này tuyên bố Mỹ sẽ không phê chuẩn bất kỳ hiệp định khí hậu nào nếu nó gây tổn hại cho nền kinh tế trong nước trong khi lại không có những ràng buộc tương xứng với các nền kinh tế đang phát thải lớn như Trung Quốc và Ấn Độ. Thật trớ trêu, người được cử đi đàm phán không có thẩm quyền ký, còn người có thẩm quyền ký thì biết rõ rằng chữ ký ấy sẽ không bao giờ vượt qua được rào cản chính trị trong nước.

Bởi vậy, việc Tổng thống Bill Clinton đến tận cuối năm 1998 mới ký Nghị định thư Kyoto mang nhiều ý nghĩa biểu tượng hơn là cam kết thực chất. Ngay từ Kyoto, một mô thức quen thuộc đã lộ diện, đó là, nước Mỹ sẵn sàng dẫn dắt bằng hình ảnh, nhưng lại dè dặt, thậm chí né tránh các ràng buộc pháp lý. Với sự cố này, nhiều quốc gia đã cho rằng Mỹ không còn “đáng mặt đàn anh” trong vai trò dẫn dắt chính sách khí hậu toàn cầu.

- Đến Paris: Sự trở lại mong manh

Đến thời Tổng thống Barack Obama, Mỹ quay trở lại diễn đàn khí hậu quốc tế với việc tham gia Hiệp định khí hậu Paris 2015 (ảnh 2). Trước hết, chúng ta cần biết rằng, hiệp định khí hậu Paris là một thỏa thuận mang tính bước ngoặt và có thể được coi là “Bản hiến pháp xanh” vĩ đại của nhân loại trong thế kỷ 21.

Đây không đơn thuần là một bản ký kết ngoại giao, mà là lần đầu tiên trong lịch sử, tại Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu tại Paris, 195/197 quốc gia (trừ Syria và Nicaragua) cùng đồng lòng cam kết cố gắng giữ cho nhiệt độ của trái đất tăng không quá 2°C và nỗ lực giới hạn ở mức 1,5°C cho đến cuối thế kỷ 21 so với thời kỳ tiền công nghiệp (1880). Tuy nhiên, để tránh sự phản đối tại Quốc hội, chính quyền Obama lựa chọn cách tiếp cận mềm, đó là coi Paris chỉ là một thỏa thuận hành pháp thay vì hiệp ước quốc tế với ràng buộc pháp lý. Cách làm này giúp Mỹ nhanh chóng tham gia, nhưng đồng thời khiến cam kết trở nên mong manh và dễ đảo ngược.

Donald Trump: Sự thoái lui dứt khoát

Khi tiếp quản Nhà Trắng lần thứ nhất (20/01/2017), ông Donald Trump không tiếp tục với xu hướng “mềm dẻo” của Barack Obama, mà đã đẩy nó lên mức quyết liệt là ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi Hiệp định vào 01/6/2017. Việc rút Mỹ khỏi Hiệp định Paris hai lần trong hai nhiệm kỳ là sự khẳng định thẳng thừng rằng, chính quyền Donald Trump không chấp nhận các ràng buộc khí hậu đa phương.

Với tinh thần “nước Mỹ trên hết”, ngoài hiệp định khí hậu Paris, cho đến thời điểm này, Tổng thống Donald Trump đã thực hiện một cuộc thoái lui quy mô lớn khỏi hơn 60 tổ chức quốc tế, trong đó có những tổ chức quan trọng như UNESCO, USAID, hay đến Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Nếu ví thế giới này như một công trường, thì khi rút khỏi một số tổ chức Mỹ chỉ đơn giản giống như một cổ đông lớn rút hết vốn đầu tư và ngừng chi trả tiền lương cho người lao động. Nhưng, câu chuyện rút lui khỏi Hiệp định Khí hậu Paris lại mang một bản chất hoàn toàn khác, nghiêm trọng và có thể để lại hậu quả tai hại hơn nhiều. Trong trường hợp này, cộng đồng quốc tế không chỉ mất đi một nguồn lực hỗ trợ quan trọng, mà còn phải thích ứng với những tác động đáng kể từ sự thay đổi vai trò của một chủ thể lớn trong tiến trình hợp tác khí hậu toàn cầu.

Sự quay lưng của Mỹ không chỉ là một quan điểm chính trị, mà nó có thể là một kịch bản tồi tệ cho khí hậu. Theo các phân tích từ Tập đoàn Rhodium (Rhodium Group) và mô hình mô phỏng của tổ chức Tương tác khí hậu (Climate Interactive), một tổ chức nghiên cứu uy tín của Học viện công nghệ Massachusetts (Massachusetts Institute of Technology: MIT), việc Mỹ từ bỏ các cam kết tại Paris có thể tạo ra một hậu quả khôn lường.

Năm 2017, các chuyên gia của cơ quan này cho rằng, việc Tổng thống Donald Trump “thả cửa” cho nhiên liệu hóa thạch sẽ khiến bầu khí quyển phải nhận thêm khoảng 3 tỷ tấn CO2 tính đến năm 2030. Con số này tương đương sáu lần tổng phát thải của Việt Nam 2024 (khoảng 500 triệu tấn CO2)

Nước Mỹ của các tập đoàn kinh tế: Những giá trị bất hủ

Nếu chỉ nhìn vào nước Mỹ của chính trị với sự chần chừ và toan tính, chúng ta dường như đã bỏ lỡ nửa còn lại rất đẹp đẽ, sinh động của bức tranh, đó là một nước Mỹ “thứ hai”, nơi các doanh nghiệp đang dẫn dắt cuộc chơi xanh toàn cầu vì họ hiểu rằng đó là mệnh lệnh từ thị trường và cũng là bài toán sinh tồn của chính mình bất chấp những thay đổi nhân sự ở Nhà Trắng. Sau đây là một trong những con số biết nói:

- Từ những người đi đầu về năng lượng sạch

Dù chính trường Washington có tranh cãi về than đá, nhiều bang của nước Mỹ vẫn đang bùng nổ năng lượng tái tạo nhờ một điều rất đơn giản là điện tái tạo rẻ hơn điện than và tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn. Sự tham gia với tỷ lệ lớn điện tái tạo đã khiến lưới điện của Mỹ thuộc loại xanh và sạch nhất thế giới. Theo dữ liệu từ IEA và Ember (tổ chức tư vấn năng lượng của Vương quốc Anh), hệ số phát thải lưới điện Hoa Kỳ năm 2024 chỉ là 0,384 kg CO2/kWh, sạch hơn mức trung bình toàn cầu (0,445 kg/kWh) và đặc biệt là bỏ xa một “đối thủ” hay bị đem ra so sánh là Trung Quốc với hệ số phát thải khoảng 0,530 kg CO2/kWh.

Dù phát triển năng lượng tái tạo của Trung Quốc là thần tốc và luôn ở mức lớn nhất thế giới, nhưng việc vẫn phụ thuộc nặng nề vào than đá khiến lưới điện của họ phát thải cao hơn Mỹ tới 38%. Lưới điện phát thải thấp chính là lợi thế cạnh tranh cốt lõi giúp các sản phẩm “Made in USA” thường được coi là xanh hơn vì có dấu chân carbon (Carbon Foot Print) thuộc loại thấp nhất thế giới. Nhân đây cũng xin tiết lộ rằng, hệ số phát thải của lưới điện Việt Nam 2023 là 0,6592 kgCO2/kWh, nghĩa là cao hơn nhiều so với mức trung bình của thế giới.

Nước Mỹ “thứ hai” cũng đã chứng minh rằng, hiệu quả chuyển đổi xanh đã thắng thế ngay tại Texas, nơi được coi là “thánh địa dầu mỏ” nhưng lại dẫn đầu về sản lượng điện gió và mặt trời.

- Đến nguồn cảm hứng Tesla

Từ 2008, chỉ với Elon Musk, nước Mỹ “thứ hai” đã mở đường và dẫn dắt cuộc cách mạng về xe điện. Các sản phẩm xe điện của Tesla đã góp phần làm “thay đổi nhận thức” của chúng ta về ô tô. Đến bây giờ, dù Trung Quốc đã vượt Tesla về sản lượng, nhưng giới chuyên gia đều nhất trí cho rằng, nếu không có Tesla mở đường, chắc chắn sẽ không có những BYD, Wuling hay MG của ngày hôm nay. Trong trường hợp này, Tesla không chỉ bán xe, họ đã định nghĩa lại tư duy về một phương tiện giao thông xanh và thông minh.

- Từ Microsoft với khát vọng xanh

Với sự có mặt ở mọi nơi trên trái đất, siêu tập đoàn Microsoft đang đóng vai trò như những “Bộ ngoại giao xanh” của chính nước Mỹ “thứ nhất”. Ngoài việc cam kết Net-Zero vào 2030, họ còn đang dẫn đầu thế giới về công nghệ hút carbon trực tiếp từ khí quyển (Direct Air Capture: DAR) để dự tính sẽ xóa sạch dấu chân carbon lịch sử của mình từ 4/4/1975, ngày mà Bill Gates và Paul Allen sáng lập ra tập đoàn khổng lồ này.

- Đến một Apple thực sự tử tế với môi trường

Để đảm bảo các sản phẩm trong hệ sinh thái phải xanh, Apple bắt buộc hàng trăm nhà cung cấp toàn cầu phải chuyển sang năng lượng sạch nếu muốn có tên trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, nhìn vào báo cáo môi trường của chiếc điện thoại iPhone 16 (hình 3), ta sẽ thấy dòng chữ “Apple emission from ultility-purchased electricity 0 kg CO2” nghĩa là “lượng khí thải của Apple mua từ công ty điện lực là 0 kg CO2e”. Điều đó cũng có nghĩa là họ đã hoàn toàn sử dụng năng lượng tái tạo trong quá trình sản xuất ra sản phẩm tuyệt vời này.

Gần đây, một biểu tượng đầy kiêu hãnh như Apple cũng sẵn sàng “gạt bỏ cá tính” để chuyển sang chuẩn sạc USB-C. Hành động này không chỉ là sự tuân thủ logic của thị trường mà còn là trách nhiệm với nguồn tài nguyên thiên nhiên. Chỉ bằng một thay đổi nhỏ này Apple đã giúp giảm thiểu hàng ngàn tấn rác thải điện tử, đồng thời giúp tiết kiệm hàng trăm triệu USD thông qua việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng và sản xuất toàn cầu.

Chúng ta còn có thể kể ra nhiều “gã khổng lồ” khác ở Hoa Kỳ đang đi đầu trong chính sách bảo vệ hành tinh xanh. Chính họ đang tạo ra một nước Mỹ “thứ hai”  đầy trách nhiệm trước môi trường hoàn toàn khác biệt với sự toan tính thường thấy  ở nghị trường Hoa Kỳ.

Lời kết cho Việt Nam: Hãy kiên định

Những biến động trong chính sách khí hậu của Hoa Kỳ phản ánh đặc trưng của một nền dân chủ lớn, nơi các quyết định dài hạn thường chịu tác động mạnh từ chu kỳ bầu cử và ưu tiên chính trị trong nước. Với Việt Nam, điều này cho thấy một thực tế quan trọng là, các cam kết và hỗ trợ quốc tế, dù cần thiết cũng luôn tiềm ẩn tính bất định và không thể thay thế cho năng lực chính sách và hành động nội tại.

Thực tiễn năm 2025 cho thấy, ngay cả khi phải đối mặt với các chính sách thuế khắc nghiệt từ Hoa Kỳ và nhiều bất định của môi trường quốc tế, Việt Nam vẫn có một năm tăng trưởng đáng ghi nhận. Trải nghiệm này là một minh chứng rõ ràng rằng, những cú sốc từ bên ngoài, dù lớn, cũng không thể làm chệch hướng con đường phát triển nếu quốc gia có đủ năng lực tự thân.

Trở lại câu chuyện môi trường. Việc kiên định với chuyển dịch năng lượng, chủ động triển khai ESG và kiên trì mục tiêu Net-Zero không chỉ là sự đáp ứng  các yêu cầu của thời đại, mà là một lựa chọn chiến lược nhằm củng cố sức chống chịu dài hạn của nền kinh tế. Và nếu làm được như vậy, nếu đặt chính sách môi trường vào trung tâm chiến lược phát triển, Việt Nam hoàn toàn vững tin để hướng tới một tương lai  phồn vinh và bền vững.

SIÊU GIÀU MỸ THÁO CHẠY KHỎI CỔ PHIẾU, TÍCH TIỀN MẶT: DÒNG TIỀN CHẢY VỀ ĐÂU?

Warren Buffett và giới siêu giàu bất ngờ bán cổ phiếu, tích trữ tiền mặt kỷ lục. Khi thị trường vẫn ở đỉnh, họ đang phòng thủ hay chuẩn bị cho cú sốc lớn?

Trên thị trường tài chính, có một nguyên tắc ngầm mà giới đầu tư lão luyện luôn thuộc nằm lòng: "Hãy nhìn vào túi tiền của người khổng lồ, đừng chỉ nghe những gì họ nói". Và hiện tại, những chiếc ví lớn nhất nước Mỹ đang phát đi một tín hiệu cảnh báo đáng lo ngại: Họ đang rút lui.

Theo một khảo sát mới nhất từ Goldman Sachs, nhóm cá nhân có tài sản ròng cao (sở hữu từ 1 triệu USD trở lên) đang nắm giữ khoảng 20% tổng tài sản dưới dạng tiền mặt và các khoản tương đương tiền. Đây là một tỷ lệ cao bất thường, cho thấy tâm lý "thủ thế" đang bao trùm giới thượng lưu trong bối cảnh lạm phát dai dẳng và những biến động khó lường của thị trường toàn cầu.

Khi "nhà tiên tri" cũng phải phòng thủ

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở những con số thống kê khô khan. Hãy nhìn vào Warren Buffett - huyền thoại sống của giới đầu tư.

Theo tờ Moneywise, trước khi chính thức nghỉ hưu vào cuối năm 2025, vị tỷ phú này đã thực hiện một nước đi khiến phố Wall xôn xao: nâng lượng tiền mặt của tập đoàn Berkshire Hathaway lên con số khổng lồ 381,7 tỷ USD vào cuối quý III/2025.

Chiến lược này, dù bị nhiều người cho là quá thận trọng, đã chứng minh hiệu quả tuyệt đối khi tài sản ròng của Buffett tăng thêm khoảng 21 tỷ USD, bất chấp thị trường chung đầy sóng gió.

Không chỉ riêng Buffett, Peter Thiel - đồng sáng lập PayPal và là một "cá mập" công nghệ sừng sỏ - cũng đã bán ra khoảng 100 triệu USD cổ phiếu Nvidia thông qua quỹ phòng hộ của mình. Động thái chốt lời này diễn ra ngay cả khi cổ phiếu Nvidia tăng gần 35% trong năm 2025, làm dấy lên những lo ngại về việc thị trường AI có thể đang hình thành một bong bóng chực chờ phát nổ.

Vậy, khi rút chân khỏi thị trường chứng khoán đầy rủi ro, dòng tiền khổng lồ của giới siêu giàu đang chảy về đâu? Câu trả lời nằm ở các kênh "đầu tư thay thế".

Bất động sản: "Bình cũ rượu mới"

Bất động sản luôn là "hầm trú ẩn" an toàn trong mọi cuộc khủng hoảng. Tuy nhiên, thay vì ôm tiền đi mua đất nền hay căn hộ rồi đau đầu tìm khách thuê như cách truyền thống, giới nhà giàu Mỹ đang áp dụng những phương thức tinh vi hơn, đó là đầu tư chia nhỏ.

Một xu hướng đang nổi lên mạnh mẽ là nền tảng Arrived, được hậu thuẫn bởi chính tỷ phú Jeff Bezos. Mô hình này cho phép nhà đầu tư mua cổ phần của các căn nhà nghỉ dưỡng hoặc nhà cho thuê với số vốn chỉ từ 100 USD. Thay vì phải bỏ ra cả triệu USD, họ chỉ cần sở hữu một phần nhỏ và nhận cổ tức hàng quý từ tiền cho thuê, hoàn toàn không tốn công quản lý.

Ở phân khúc cao cấp hơn, những nhà đầu tư chuyên nghiệp lại tìm đến bất động sản thương mại qua các nền tảng như First National Realty Partners (FNRP). Điểm hấp dẫn ở đây là mô hình hợp đồng thuê "triple net" - nghĩa là người thuê (thường là các chuỗi siêu thị lớn như Walmart, Whole Foods) phải chi trả toàn bộ thuế, bảo hiểm và phí bảo trì. Nhà đầu tư chỉ việc bỏ vốn (tối thiểu 50.000 USD) và ung dung hưởng lợi nhuận từ những chuỗi bán lẻ thiết yếu - những nơi vẫn sống khỏe ngay cả khi kinh tế suy thoái.

Thậm chí, nền tảng Mogul - được sáng lập bởi các cựu chuyên gia Goldman Sachs - còn chắt lọc khắt khe hơn khi chỉ chọn 1% tài sản nhà ở cho thuê tốt nhất nước Mỹ. Với mức đầu tư từ 15.000 USD, họ ghi nhận tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) lên tới 18,8%/năm. Đây là minh chứng cho thấy: Tiền không hề ngủ yên, nó chỉ chuyển từ nơi rủi ro cao sang nơi có dòng tiền đảm bảo.

Nghệ thuật: Kênh giữ tiền của giới quý tộc

Ngoài bất động sản, nghệ thuật cao cấp đang trở thành một lớp tài sản riêng biệt, không còn chỉ để treo tường ngắm nghía. Theo khảo sát của UBS năm 2025, các nhà sưu tập giàu có đang phân bổ tới 20% tài sản vào lĩnh vực này.

Trước đây, muốn sở hữu một bức tranh của Picasso hay Banksy, bạn cần hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu USD. Nhưng nay, công nghệ tài chính đã "bình dân hóa" cuộc chơi này. Nhà đầu tư có thể mua cổ phần trong các tác phẩm nghệ thuật đắt giá. Dù tính thanh khoản không cao như cổ phiếu, nhưng giá trị nghệ thuật lại cực kỳ bền vững trước biến động thị trường.

Bài học cho nhà đầu tư cá nhân

Có thể chúng ta không sở hữu khối tài sản tỷ đô như Warren Buffett hay Peter Thiel, nhưng tư duy quản lý tài chính của họ là bài học vô giá.

Khi thị trường trở nên khó lường và các yếu tố vĩ mô như thuế quan, lạm phát đe dọa bào mòn lợi nhuận, việc cố gắng "ăn thua" với thị trường chứng khoán không phải là nước đi khôn ngoan. Thay vào đó, giới siêu giàu chọn cách phòng thủ: Tăng tỷ trọng tiền mặt để chờ đợi cơ hội và phân bổ vốn vào các tài sản thực (bất động sản, nghệ thuật) có khả năng tạo dòng tiền hoặc giữ giá trị.

Thông điệp rút ra rất rõ ràng: Trong đầu tư, đôi khi việc giữ tiền và bảo toàn vốn quan trọng hơn, thậm chí quan trọng hơn rất nhiều so với việc cố gắng kiếm thêm vài phần trăm lợi nhuận trong ngắn hạn.

ĐÁNH GIÁ CHIẾN LƯỢC QUỐC PHÒNG MỚI CỦA TỔNG THỐNG TRUMP: CAO TAY HAY CANH BẠC MẠO HIỂM?

Chiến lược quốc phòng mới do Tổng thống Mỹ Donald Trump để xuất được xem như một cuộc rà soát toàn diện đối với lựa chọn ưu tiên về an ninh - quân sự của Mỹ.

Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ điều chỉnh mạnh mẽ đường lối đối ngoại của Mỹ, rời xa nguyên tắc mang tính tân tự do vốn chi phối trật tự quốc tế sau Chiến tranh Lạnh. Theo định hướng mới này, Washington sẽ không còn giành ưu tiên cho những khu vực xa xôi. Thay vào đó, chính quyền Mỹ dự kiến đặt trọng tâm vào việc bảo vệ an ninh và lợi ích quốc gia ngay tại Tây Bán cầu, xem đây là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược đối ngoại.

Loại bỏ chiến lược lỗi thời

Có phần trớ trêu khi chiến lược này được công bố vào thời điểm chính quyền Tổng thống Trump vừa chuẩn bị phương án quân sự nhằm vào Iran, vừa tiếp tục duy trì sự hậu thuẫn mạnh mẽ cho Ukraine.

Dẫu vậy, xét về nguyên tắc, thông qua bản ghi nhớ Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) ban hành năm ngoái và bản ghi nhớ Chiến lược Quốc phòng Quốc gia (NDS) công bố ngày 23/1, chính quyền ông Trump đang định hình lộ trình mới cho cách tiếp cận của Mỹ đối với an ninh quốc gia, hướng tới giai đoạn điều chỉnh sâu rộng trong tư duy chiến lược.

Tài liệu dài 34 trang đặt trọng tâm trước hết vào việc siết chặt an ninh tại những đoạn biên giới bị xem là lỏng lẻo, đồng thời tăng cường bảo vệ tuyến hàng hải vốn chưa được phòng thủ tương xứng.

Kế đó, NDS nhấn mạnh yêu cầu củng cố lá chắn phòng không và phòng thủ tên lửa trên phạm vi toàn quốc với ưu tiên phát triển và triển khai hệ thống được gọi là “ Mái vòm Vàng ” trước khi nhiệm kỳ 4 năm cuối cùng của Tổng thống Trump khép lại vào tháng 1/2029.

Rút kinh nghiệm từ sự thay đổi nhanh chóng về chiến thuật và công nghệ tác chiến thể hiện rõ trong cuộc xung đột tại Ukraine, văn kiện này cũng thúc đẩy việc xây dựng năng lực chống máy bay không người lái vững chắc hơn để bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và mục tiêu quốc phòng.

Một điểm đáng chú ý khác là việc nâng tầm ưu tiên phòng thủ nội địa trước nguy cơ từ các tổ chức Hồi giáo cực đoan. Sau cuộc rút quân gây nhiều tranh cãi của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden khỏi Afghanistan, giới chuyên gia an ninh liên tục cảnh báo về khả năng các nhóm như al-Qaeda hay ISIS có thể tìm cách tiến hành những cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào mục tiêu dễ tổn thương trên đất Mỹ, tương tự những sự kiện gây chấn động từng xảy ra trước đây.

Theo định hướng của NDS, Washington được đặt vào vai trò chủ động và trực diện hơn trong việc bảo vệ Tây bán cầu trước nguy cơ từ bên ngoài. Phạm vi quan tâm không chỉ dừng ở lục địa Mỹ mà còn bao gồm những vị trí chiến lược như khu vực kênh đào Panama, Greenland và Vịnh Mexico.

Điểm gây chú ý là tinh thần phục hồi Học thuyết Monroe được lồng ghép trong thông điệp của NDS. Cách diễn đạt cho thấy Mỹ sẵn sàng cân nhắc bước đi đơn phương và cứng rắn nếu quốc gia đối tác trong khu vực bị cho là không thực hiện đầy đủ trách nhiệm an ninh của mình.

Dấu hiệu của cách tiếp cận này từng bộc lộ trong vấn đề Greenland , khi ông Trump công khai chỉ trích Đan Mạch vì thiếu đầu tư quốc phòng cho lãnh thổ này và thậm chí tuyên bố ý định đưa hòn đảo về phía Mỹ.

"Mềm mỏng" với Trung Quốc?

Nhiều kênh truyền thông lớn gần đây đang bàn luận sôi nổi về vị trí của Trung Quốc trong Chiến lược Quốc phòng Quốc gia của Mỹ. Một số phân tích cho rằng trong văn kiện này, vai trò của Trung Quốc với tư cách là mối đe dọa hàng đầu không còn được nhấn mạnh như trước.

Cụ thể hơn, theo cách sắp xếp thứ tự ưu tiên trong tài liệu, Trung Quốc hiện được đặt ở vị trí thứ hai trong danh sách các thách thức mà quốc phòng Mỹ cần tập trung xử lý.

Dù vậy, có một thay đổi dễ nhận thấy là cách diễn đạt về mối đe dọa này có sự khác biệt rõ rệt. Ngôn ngữ sử dụng trong tài liệu hiện nay trở nên phức tạp và khó hiểu hơn nhiều so với những phiên bản trước.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, đội ngũ cố vấn đối ngoại và an ninh quốc gia của Tổng thống Trump từng khẳng định một cách trực diện rằng Trung Quốc là mối đe dọa chiến lược lớn nhất đối với Mỹ. Đến thời chính quyền ông Biden, Trung Quốc vẫn được xác định là thách thức chiến lược hàng đầu mà Washington phải đối mặt.

Bản chiến lược mới cho thấy sự điều chỉnh đáng kể cả về vấn đề được nhấn mạnh lẫn cách diễn đạt. So với các phiên bản trước, ngôn ngữ trong tài liệu lần này mang tính thận trọng và thụ động hơn. Ngay ở phần tiêu đề, văn bản nêu rõ định hướng của chính quyền Trump tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương là “răn đe Trung Quốc bằng sức mạnh, chứ không phải bằng đối đầu”.

Cách diễn đạt này tạo cảm giác khá mơ hồ, nhất là khi đặt cạnh các bản NSS và NDS được ban hành trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, vốn sử dụng ngôn từ trực diện và cứng rắn hơn.

Sự thay đổi không chỉ nằm ở giọng điệu. Tài liệu cũng cho thấy mức độ tập trung và cảnh báo về mối đe dọa từ Viễn Đông giảm đi đáng kể. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc mối đe dọa suy giảm mà phản ánh thực tế rằng Trung Quốc đang nắm lợi thế vượt trội so với Mỹ trên một số phương diện then chốt, đặc biệt là nguồn cung khoáng sản đất hiếm chiến lược và ưu thế quân sự tại khu vực chuỗi đảo thứ nhất.

Tương lai của chiến lược mới

Văn kiện này được công bố vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump và để phát huy hiệu quả, nó đòi hỏi sự ủng hộ của cả hai đảng cũng như việc kiên trì theo đuổi nguyên tắc chiến lược trong thời gian dài, kể cả sau khi ông rời Nhà Trắng.

Tuy nhiên, yếu tố thời gian lại đang trở thành rào cản lớn. Ông Trump đã đi qua khoảng 1/4 chặng đường của nhiệm kỳ cuối cùng và chỉ còn chưa đầy 3 năm để hiện thực hóa định hướng tham vọng này. Trong bối cảnh đó, viễn cảnh đảng Cộng hòa gặp bất lợi trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới có thể tiếp tục thu hẹp dư địa hành động của chính quyền.

Dù Chiến lược Quốc phòng Quốc gia và các bản ghi nhớ thuộc Chiến lược An ninh Quốc gia được đánh giá là có tầm nhìn và chất lượng cao về mặt chiến lược, nhưng khả năng tạo ra tác động như kỳ vọng vẫn là dấu hỏi lớn. Lý do không chỉ nằm ở quỹ thời gian hạn hẹp, mà còn ở khoảng cách giữa tuyên bố chính sách và việc triển khai trên thực tế.

Dĩ nhiên, vẫn có khả năng Donald Trump và đội ngũ của ông đạt được một phần mục tiêu đề ra trong Chiến lược Quốc phòng Quốc gia. Nếu điều đó xảy ra, đây sẽ là tín hiệu tích cực đối với một nước Mỹ đang đối mặt với nhiều thách thức nội tại.

Tuy vậy, bức tranh hiện tại được nhìn nhận là nghiêm trọng đến mức những điều chỉnh từng phần có lẽ là chưa đủ. Quy mô của các vấn đề mà Mỹ đang phải xử lý đòi hỏi toàn bộ chương trình cải tổ chiến lược này phải được triển khai bền bỉ trong thời gian dài, không chỉ trong vài năm mà có thể kéo dài qua nhiều thập kỷ.

Về bản chất, chính quyền của Donald Trump đang theo đuổi một nước đi chiến lược mang tính mạo hiểm trong bối cảnh quỹ thời gian còn lại không nhiều.

Hình ảnh được ví von giống như một pha “ném bóng chiến thuật” ở những phút cuối trận: thành công hay không phụ thuộc vào việc có ai đó ở vị trí thuận lợi kịp thời đón nhận và tiếp tục triển khai ý đồ đó.

MỸ ĐÃ MẤT HỨNG THÚ VỚI UKRAINE

Ukraine không còn là ưu tiên của Mỹ và Washington đang hướng tới các cuộc đàm phán nhanh chóng với Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Ưu tiên hàng đầu

Giáo sư Thomas Jager, chuyên gia về chính trị quốc tế và chính sách đối ngoại tại Đại học Cologne, cho biết với đài NTV Nachrichten rằng tầm quan trọng của các cuộc đàm phán giữa Mỹ với Iran hơn là Ukraine lúc này.

Điều này giải thích tại sao vấn đề Ukraine lại bị xếp xuống cuối chương trình nghị sự của Mỹ, và tại sao các quan chức Mỹ lại dành ít sự chú ý hơn cho việc giải quyết xung đột ở Ukraine, ông lưu ý.

Trong khi đó, theo Jager, Nga vẫn tiếp tục kiên định với các yêu cầu cốt lõi của mình trong việc chấm dứt xung đột.

Bộ Ngoại giao Nga đã nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ kịch bản nào liên quan đến việc triển khai quân đội của các nước thành viên NATO tại Ukraine đều không thể chấp nhận được và có nguy cơ dẫn đến leo thang căng thẳng nghiêm trọng.

Tổng thống Vladimir Putin đã tuyên bố rằng Moscow sẽ coi các lực lượng nước ngoài đóng quân gần biên giới của mình là mục tiêu hợp pháp.

Ông nói thêm rằng sau khi đạt được thỏa thuận hòa bình, sự hiện diện của quân đội nước ngoài tại một quốc gia láng giềng sẽ là không chính đáng.

Mở cửa đàm phán

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết, ngoại giao là điều khả thi nếu các cuộc đàm phán "không có những lời đe dọa và kỳ vọng phi lý".

Iran đã thể hiện thiện chí theo đuổi ngoại giao với Mỹ, đồng thời nhấn mạnh rằng bất kỳ cuộc đối thoại nào cũng phải không chịu áp lực và tôn trọng lập trường đã nêu của Tehran về chương trình hạt nhân của nước này.

Căng thẳng đã leo thang kể từ khi Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6 năm ngoái, và đạt đỉnh điểm trong bối cảnh các cuộc biểu tình chống chính phủ lan rộng khắp cả nước vào tháng 12 và tháng 1.

Trong những tuần gần đây, Washington đã triển khai một "hạm đội" do tàu sân bay USS Abraham Lincoln dẫn đầu đến Trung Đông, yêu cầu bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào cũng phải hạn chế việc làm giàu uranium và hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo của Tehran.

Cộng hòa Hồi giáo Iran khẳng định chương trình hạt nhân của họ hoàn toàn vì mục đích hòa bình.

Nga đã nhiều lần tuyên bố rằng họ tin vấn đề hạt nhân Iran nên được giải quyết thông qua các biện pháp chính trị và ngoại giao. Tuần trước, tờ báo Al-Jarida của Kuwait đưa tin rằng sự can thiệp của Moscow và Ankara đã làm giảm khả năng Mỹ tấn công Iran.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hôm 3 tháng 2 đã viết trên mạng xã hội rằng ông đã chỉ thị cho Bộ trưởng Ngoại giao nước mình "chuẩn bị nền tảng cho các cuộc đàm phán công bằng và bình đẳng" nếu một môi trường thích hợp, "không có các mối đe dọa và kỳ vọng phi lý", xuất hiện.

Ali Shamkhani, cố vấn của Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei, cũng khẳng định rằng Tehran không tìm kiếm vũ khí hạt nhân. Phát biểu trên kênh truyền hình Al Mayadeen của Lebanon tối thứ Hai, ông cho biết bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ ban đầu sẽ mang tính gián tiếp, và chỉ tiến tới đàm phán trực tiếp nếu có vẻ đạt được thỏa thuận.

Ông Shamkhani nói thêm rằng Washington "phải đưa ra một điều gì đó để đáp lại" nếu Iran muốn giảm việc làm giàu uranium.

Cũng theo truyền hình Lebanon, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi có thể gặp nhau tại Istanbul vào cuối tuần này, cùng với đại diện từ một số quốc gia Ả Rập và Hồi giáo, để thảo luận về một thỏa thuận khả thi.

Đây sẽ là cuộc tiếp xúc cấp cao đầu tiên giữa Mỹ và Iran kể từ tháng Tư năm ngoái, ngay trước vụ đánh bom các địa điểm hạt nhân và tên lửa của Iran hồi tháng Sáu.

Bất chấp những lời đe dọa về hành động quân sự mới, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với các phóng viên hôm Chủ nhật rằng ông hy vọng "chúng ta sẽ đạt được một thỏa thuận" với Iran.

Washington đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015, được gọi là Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA), vào năm 2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt, khiến Tehran dần dần giảm bớt sự tuân thủ và làm giàu uranium đến độ tinh khiết 60%.

Nguồn: Vietnamnet; Dân Trí; Soha; CafeF