NHÌN LẠI KINH TẾ THẾ GIỚI 2026: THUẾ QUAN, XUNG ĐỘT, AI TIẾP TỤC LÀ “TỪ KHÓA”

Trong khi các mối lo ngại về thuế quan đang giảm dần, xung đột chính là rủi ro hàng đầu cho tăng trưởng kinh tế trong năm mới.

Năm 2025 vừa khép lại được đánh dấu bởi nhiều bất ổn toàn cầu, với kinh tế phục hồi chậm chạp, địa chính trị phân mảnh sâu sắc và các cuộc xung đột kéo dài.

Thế giới đang chuyển mình từ một hệ thống thương mại tự do sang một cấu trúc phân mảnh và thực dụng hơn.

Dự báo, năm mới 2026, bức tranh toàn cầu sẽ có nhiều gam màu sáng hơn khi tác động tiêu cực của thuế quan giảm bớt và đầu tư vào AI tiếp tục bùng nổ.

"Đòn bẩy đa năng"

Sự kiện quan trọng nhất định hình bối cảnh kinh tế - địa chính trị thế giới năm 2025, đồng thời dự kiến sẽ tiếp tục chi phối các diễn biến trong năm 2026, chính là sự trở lại Nhà Trắng của ông Donald Trump với tư cách Tổng thống Mỹ thứ 47.

Kể từ sau khi nhậm chức vào tháng 1 năm ngoái, ông Trump đã tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ chương trình nghị sự "Nước Mỹ trên hết" của mình, với việc sử dụng thuế quan như một "đòn bẩy đa năng" để tái cân bằng thương mại, hồi sinh nền sản xuất nội địa.

Một điểm mới của năm 2025 là việc gắn thuế quan với việc giải quyết các vấn đề phi kinh tế như di cư bất hợp pháp hay fentanyl.

Không còn là những lời đe dọa trên mạng xã hội, các chính sách thuế quan "đặc trưng" của ông đã được triển khai với quy mô và tốc độ chưa từng có, tạo ra những cơn địa chấn thực sự cho nền kinh tế toàn cầu.

Bên cạnh các mức thuế quan được công bố trước đó nhắm vào các đối tác thương mại hàng đầu như Canada và Mexico, tháng 4 năm ngoái, nhà lãnh đạo Mỹ đã công bố gói thuế quan khổng lồ mà ông gọi là thuế quan "Ngày giải phóng", áp dụng với hầu hết các đối tác thương mại của Mỹ.

Gói biện pháp này bao gồm mức thuế cơ bản 10% cho hầu hết hàng nhập khẩu vào Mỹ, cùng các mức thuế "phản đòn" cao hơn – lên đến 50%. Các mức thuế quan đã biến động theo từng quốc gia trong suốt năm qua.

Sau các vòng đàm phán căng thẳng, các đối tác hàng đầu của Mỹ – như Liên minh châu Âu (EU), Vương quốc Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản – đã "chốt" được thỏa thuận thương mại, với các điều kiện để được hưởng mức thuế quan ưu đãi hơn so với mức "có đi có lại" nặng nề trước đó.

Đặc biệt, Ấn Độ trở thành đối tác thương mại đầu tiên và duy nhất của Mỹ cho đến nay đang chịu mức thuế quan cộng gộp lên tới 50% – bao gồm 25% thuế quan đối ứng và 25% thuế quan trừng phạt vì mua dầu Nga. Trong khi đó, Brazil chưa thể đàm phán để hạ mức thuế 50% xuống.

Trong trường hợp của Trung Quốc, cuộc chiến thuế quan giữa 2 siêu cường kinh tế hàng đầu thế giới có lúc leo thang lên đến mức 125-145% mỗi bên do trả đũa lẫn nhau. Ngay cả sau các vòng đàm phán hạ nhiệt căng thẳng, sự ổn định vẫn chỉ là tạm thời.

Gần đây, Tổng thống Mỹ đã lên tiếng bảo vệ việc sử dụng thuế quan như đòn bẩy để đảm bảo an ninh quốc gia cũng như giải quyết xung đột toàn cầu. Ông tin rằng mình đã "chấm dứt 8 cuộc chiến tranh, chủ yếu nhờ thương mại và thuế quan".

"Có những con đường khác chúng ta có thể đi, nhưng nó sẽ không mang lại an ninh quốc gia thuần túy như con đường này (sử dụng thuế quan)", ông Trump cho biết khi phát biểu tại Washington đầu tháng trước. "Con đường này nhanh chóng và rất mạnh mẽ".

Trong năm mới, ông chủ Nhà Trắng dự định mở rộng chiến lược này, đồng thời sử dụng doanh thu từ thuế quan để giảm nợ công và thậm chí chi trả "cổ tức thuế quan" (khoảng 2.000 USD) cho mọi công dân Mỹ đủ điều kiện.

Số liệu từ Bộ Tài chính Mỹ tính đến cuối năm 2025 cho thấy chính sách này đã mang về cho ngân sách liên bang hơn 200 tỷ USD. Một số ngành sản xuất truyền thống như thép, nhôm và lắp ráp ô tô tại Mỹ đã ghi nhận sự tăng trưởng về việc làm khi các nhà máy bắt đầu "đỏ lửa" trở lại.

Tuy nhiên, cái giá phải trả không hề nhỏ. Các chuyên gia kinh tế từ Tax Foundation chỉ ra rằng mỗi hộ gia đình Mỹ phải chi thêm trung bình khoảng 1.100 USD trong năm 2025 và 1.400 USD vào năm 2026 do giá hàng hóa tăng cao.

Lạm phát, vốn là lo ngại hàng đầu của cử tri "xứ cờ hoa", đã trở thành bài toán hóc búa cho Cục Dự trữ Liên bang (Fed) khi phải cân bằng giữa lãi suất và áp lực chi phí từ thuế nhập khẩu.

Ngoài ra, hiện các mức thuế "có đi có lại" mà ông Trump sử dụng quyền hạn khẩn cấp của Tổng thống để tuyên bố đang đối mặt thách thức pháp lý, với việc Tòa án Tối cao Mỹ sẽ ra phán quyết trong năm 2026.

Xung đột, AI

Dù thế nào, thế giới cũng vừa trải qua một năm đầy biến động với "thuế quan" là một từ khóa nổi bật. Nhưng trong khi các mối lo ngại về thuế quan đang giảm dần, xung đột chính là rủi ro hàng đầu cho tăng trưởng kinh tế trong năm mới.

Trong báo cáo triển vọng điều kiện kinh tế toàn cầu "Economic Conditions Outlook" tháng 12/2005 của mình, McKinsey chỉ ra một sự chuyển dịch rõ rệt trong tâm thế của các nhà điều hành doanh nghiệp toàn cầu khi bất ổn thương mại nhường chỗ cho bất ổn địa chính trị.

Theo báo cáo, sau 2 quý liên tiếp (quý II và quý III/2025) mà thay đổi về chính sách thuế quan và quan hệ thương mại gây ra rủi ro hàng đầu, từ quý IV/2025, bất ổn địa chính trị và xung đột đã trở lại với tư cách là mối đe dọa được đề cập nhiều nhất đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu, quốc gia và doanh nghiệp.

Báo cáo, được McKinsey lập dựa trên việc khảo sát hơn 1.000 lãnh đạo doanh nghiệp toàn cầu, cho thấy tỉ lệ lãnh đạo doanh nghiệp lo ngại về thương mại giảm mạnh, nhường chỗ cho lo ngại về địa chính trị, với khoảng 59-60% người tham gia khảo sát đề cập cả 2 mối lo ngại, nhưng địa chính trị là yếu tố dẫn đầu.

Sự chuyển dịch này phản ánh bối cảnh cuối năm qua: Sau những cú sốc ban đầu từ căng thẳng thương mại Mỹ-Trung và các mức thuế quan của Tổng thống Donald Trump cùng các biện pháp trả đũa, doanh nghiệp đã dần thích nghi.

Sự thích ứng được thể hiện thông qua các chiến thuật như điều chỉnh hàng tồn kho, đàm phán lại với nhà cung cấp và đẩy mạnh xu hướng chuyển sản xuất về gần thị trường tiêu thụ (nearshoring).

Mối lo ngại về tác động của các chính sách thương mại đối với hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp cũng đã giảm bớt khi các công ty tập trung vào khách hàng thay vì nền kinh tế vĩ mô.

Xét rộng hơn, cuộc xung đột kéo dài ở Ukraine và bất ổn ở Trung Đông, cùng với những biến động nội địa, tạo ra những rủi ro lâu dài như chuỗi cung ứng năng lượng, thực phẩm… bị phân mảnh, lạm phát dai dẳng, tình trạng mất an ninh lương thực trầm trọng hơn.

Thêm vào đó, chi tiêu quân sự gia tăng gây gánh nặng cho nền kinh tế, và xung đột cũng gây ra các tác động xã hội như di cư hàng loạt và xói mòn lòng tin.

Theo một nghiên cứu gần đây của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), các sự kiện xung đột địa chính trị thường gây giảm trung bình khoảng 1% giá cổ phiếu trong vòng một tháng.

Một số cuộc xung đột còn làm gián đoạn nguồn cung hàng hóa thiết yếu hoặc nguyên liệu thô. Ví dụ, khi các nhà sản xuất dầu mỏ lớn bị ảnh hưởng, giá dầu thường tăng vọt do lo ngại về sản xuất và hạ tầng vận chuyển bị đe dọa.

Tất cả làm thay đổi vĩnh viễn bối cảnh thương mại và an ninh toàn cầu, vượt ra ngoài những biến động thị trường ngắn hạn.

Trong khi "xung đột" là "từ khóa" tiếp theo định hình bức tranh kinh tế toàn cầu, bùng nổ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) lại được đánh giá là một "cơn gió lành".

Theo báo cáo triển vọng kinh tế toàn cầu "Global Economic Outlook" quý I/2026 của S&P Global, AI nổi lên như động lực tăng trưởng then chốt, với sức mạnh tập trung tại Mỹ nhưng tác động lan tỏa toàn cầu.

"Các trung tâm dữ liệu và chi tiêu liên quan đến AI đã nổi lên như một động lực tăng trưởng mạnh mẽ. Điều này tập trung chủ yếu ở Mỹ nhưng cũng đang lan sang xuất khẩu công nghệ của các nền kinh tế khác", báo cáo cho biết.

Điều quan trọng là sự bùng nổ đầu tư này không chỉ giới hạn ở việc xây dựng trung tâm dữ liệu, báo cáo nhấn mạnh. Phần lớn chi tiêu cũng dành cho phần cứng (giá đỡ và máy chủ) và phần mềm (chương trình và mô hình ngôn ngữ lớn) cần thiết để vận hành các trung tâm đó.

Ví dụ, theo ước tính của S&P Global, ở Mỹ, chi tiêu tổng thể cho AI đóng góp hơn 80% tăng trưởng nhu cầu nội địa trong nửa đầu năm 2025, giúp GDP Mỹ đạt mức 2% trong cả năm 2025 và năm 2026 – tăng nhẹ so dự báo trước đó và vượt tiềm năng ngắn hạn.

Dự báo 2026

Kinh tế thế giới năm qua nhìn chung được các tổ chức lớn như IMF, OECD, WB đánh giá là đạt "hạ cánh mềm", đặc trưng bởi tốc độ tăng trưởng chậm nhưng ổn định – dao động ở mức 2,8-3,3%, lạm phát giảm dần về mức mục tiêu, và tránh được suy thoái nghiêm trọng dù lãi suất vẫn neo ở mức tương đối cao.

Sang năm mới, năm 2026 hứa hẹn một bức tranh kinh tế toàn cầu ổn định nhưng phân hóa, với tăng trưởng GDP dao động từ 2,7-2,8% – cao hơn mức đồng thuận chung 2,5% của thị trường, theo các dự báo mới nhất từ các tập đoàn tài chính quốc tế hàng đầu thế giới là Goldman Sachs, Allianz và Deloitte.

Các động lực chính bao gồm kích thích tài khóa ở Mỹ và châu Âu, xuất khẩu mạnh từ Trung Quốc, nhưng rủi ro từ phân mảnh thương mại do thuế quan của Tổng thống Donald Trump và căng thẳng địa chính trị ở Ukraine và Trung Đông, có thể gây lạm phát và gián đoạn chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh này, AI được dự đoán tiếp tục là động lực tăng trưởng khi thúc đẩy đầu tư công nghệ nhưng chưa lan rộng năng suất, với rủi ro bong bóng chi tiêu. Lạm phát toàn cầu ổn định, với lạm phát lõi ở mức mục tiêu, cho phép nới lỏng tiền tệ.

Xét riêng từng nền kinh tế, theo Goldman Sachs, Mỹ sẽ tiếp tục là đầu tàu của khối phát triển với mức tăng trưởng 2,6% – tăng tốc so với năm ngoái và cao hơn đồng thuận.

Đây là kết quả của sự kết hợp giữa cắt giảm thuế nội địa, điều kiện tài chính nới lỏng hơn và tác động tiêu cực từ thuế quan giảm dần nhờ các thỏa thuận thương mại mới. Goldman Sachs dự đoán Fed sẽ cắt giảm lãi suất thêm 50 điểm cơ bản trong năm 2026, đưa mức lãi suất điều hành về khoảng 3-3,25%.

"Như thường lệ kể từ đại dịch, chúng tôi lạc quan nhất về Mỹ so với đồng thuận", ông Jan Hatzius, nhà kinh tế trưởng kiêm người đứng đầu bộ phận nghiên cứu của Goldman Sachs, cho biết.

Trung Quốc được dự báo tăng trưởng 4,5-4,8%, nhờ tăng trưởng mạnh mẽ trong lĩnh vực sản xuất với hàng hóa chất lượng cao, giá cả phải chăng, giúp vượt qua rủi ro thuế quan cao.

Gã khổng lồ Đông Á đang đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm công nghệ cao để bù đắp cho nhu cầu nội địa yếu và cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài.

Tuy nhiên, Allianz cảnh báo rằng sự bùng nổ xuất khẩu của Trung Quốc có thể gây áp lực ngược lại cho các nhà sản xuất tại châu Âu và Nhật Bản.

Goldman Sachs, Allianz và Deloitte đều nhất trí rằng Ấn Độ là điểm sáng nhất trong bức tranh kinh tế 2026, với tăng trưởng dự kiến 6,6-6,9%, dẫn dắt châu Á nhờ tiêu dùng cá nhân mạnh, đầu tư cố định cao cùng lợi thế dân số trẻ.

Deloitte đánh giá Ấn Độ đang tận dụng hoàn hảo xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi một nhà cung cấp duy nhất và sự bùng nổ đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật số, chiếm 46% thanh toán kỹ thuật số toàn cầu.

Châu Âu được dự báo tăng trưởng khiêm tốn 1-1,5%, với Khu vực đồng tiền chung Eurozone dao động 1,1-1,3% nhờ kích thích tài khóa, như việc Đức thành lập quỹ đặc biệt 500 tỷ Euro để đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng, chuyển đổi số và quốc phòng.

Trong khi Đức vẫn đang chật vật thoát khỏi trì trệ, thì Tây Ban Nha và các nền kinh tế phía Nam được dự báo tăng trưởng mạnh mẽ nhờ du lịch và đầu tư xanh.

Allianz cho rằng châu Âu sẽ chi tiêu mạnh tay hơn cho quốc phòng và tự chủ năng lượng trong bối cảnh rủi ro từ xung đột Nga-Ukraine và cạnh tranh từ Trung Quốc.

Châu Á (không bao gồm Trung Quốc) sẽ hưởng lợi từ việc tái định hướng dòng chảy thương mại. Các quốc gia Đông Nam Á được dự báo sẽ có một năm 2026 bùng nổ nhờ sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng công nghệ và dòng vốn FDI ổn định.

VÌ SAO 2026 SẼ LÀ NĂM BƯỚC NGOẶT Ở CÁC 'ĐIỂM NÓNG' TRÊN TOÀN CẦU?

Năm 2025 mang tính chuyển đổi nhiều hơn là chuyển tiếp và năm 2026 đang dần trở thành một năm then chốt với nhiều bước ngoặt trong chương trình nghị sự toàn cầu.

Ông Brett H. McGurk, chuyên gia phân tích các vấn đề thế giới của hãng tin CNN nhận xét, dưới đây là những quốc gia cần theo dõi sát trong năm 2026.

Venezuela: Bế tắc

Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã triển khai hạm đội lớn nhất ở vùng biển Caribe và tây Đại Tây Dương kể từ thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh. Lực lượng này bao gồm một nhóm tác chiến tàu sân bay, nhiều tàu khu trục, lực lượng tấn công đổ bộ, máy bay ném bom tàng hình và các đơn vị đặc nhiệm.

Mặc dù mục tiêu đặt ra chưa rõ ràng nhưng quân đội Mỹ đang tiến hành một chiến dịch lớn nhằm vào những kẻ bị cáo buộc buôn bán ma túy. Tính tới hiện tại, các lực lượng Washington đã thực hiện gần 30 cuộc tấn công mà không có sự cho phép của quốc hội hay tranh luận công khai nào. Mới đây, Tổng thống Trump tuyên bố phong tỏa quân sự nhằm chống lại các chuyến vận chuyển dầu bất hợp pháp và bắt giữ thêm nhiều tàu chở dầu, khiến căng thẳng leo thang.

Theo nhà phân tích McGurk, Nhà Trắng dường như hy vọng Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro sẽ tự nguyện từ bỏ quyền lực để sống những ngày cuối đời tại một quốc gia nào đó. Ông Trump được cho đã trực tiếp đưa ra yêu cầu như vậy.

Tuy nhiên, điều này khó có thể xảy ra. Có rất ít ví dụ về việc chỉ riêng sức ép kinh tế và các mối đe dọa bên ngoài đã buộc một nhà lãnh đạo như ông Maduro phải từ bỏ quyền lực.

Ông Trump hiện khẳng định Mỹ sẽ là cường quốc thống trị ở tây bán cầu và tuyên bố sẵn sàng sử dụng vũ lực khi cần thiết để thúc đẩy lợi ích của đất nước. Washington gọi chính sách mới là "Hệ quả Trump" của Học thuyết Monroe, vốn cảnh báo các cường quốc thuộc địa châu Âu tránh xa sân sau của Mỹ. Tuy nhiên, vào thời Monroe, Mỹ không có hải quân. Song, hiện một phần đáng kể lực lượng hải quân mạnh nhất hành tinh đang tập trung ngoài khơi Venezuela.

Tất cả điều này có nghĩa gì? Số phận của ông Maduro trong năm 2026 có thể trả lời câu hỏi đó.

Ukraine: Năm thứ 5 xung đột

Vào tháng 2/2026, cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine sẽ bước sang năm thứ 5. Năm 2026 có thể là một bước ngoặt hướng tới hòa bình khi các bên tham gia xung đột gần như kiệt sức hoặc chấp nhận những rủi ro lớn hơn để phá vỡ thế bế tắc. Tuy nhiên, hiện cả Kiev và Moscow dường như đều không sẵn sàng cho một bước đột phá.

Năm thứ 5 có thể giống 4 năm trước khi Tổng thống Putin dồn nhân lực nhằm giành quyền kiểm soát các vùng lãnh thổ trong mục tiêu, còn Ukraine trông chờ vào sự hỗ trợ của các đối tác phương Tây về kinh tế và quân nhu. Tổng thống Mỹ Trump đang theo đuổi một thỏa thuận hòa bình có thể đảm bảo an ninh cho Ukraine nhằm đổi lấy việc Kiev sẽ nhượng lại đất đai.

Israel: Các cuộc bầu cử then chốt

Xét về thành công quân sự, Israel đã có một năm thuận lợi. Năm 2025 của Israel bắt đầu bằng thỏa thuận giải cứu con tin và ngừng bắn ở Dải Gaza, rồi kết thúc với việc tất cả các con tin còn sống được trả tự do, kế hoạch ngừng bắn 20 điểm được thực hiện cùng những lời kêu gọi Hamas hạ vũ khí. Iran ở vị thế yếu nhất kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979. Nhiều lãnh đạo của các nhóm vũ trang Hồi giáo Hamas và Hezbollah chống đối Israel đều thiệt mạng.

Tuy nhiên, nhìn chung, Israel đã thất bại trong việc chuyển hóa thành công quân sự thành những thành tựu chính trị và ngoại giao lâu dài, một phần do sự chia rẽ nội bộ. Israel đang được một trong những liên minh hẹp nhất trong lịch sử điều hành. Liên minh này chịu sự chi phối của các đảng cánh hữu theo chủ nghĩa dân tộc. Thủ tướng Benjamin Netanyahu, nhà lãnh đạo cánh hữu lâu năm của Israel, tự nhận mình là thành viên tự do nhất trong chính phủ liên minh cực hữu của Israel.

Không có nhiều người Israel tin công thức quản trị hẹp như trên nên kéo dài hơn nữa. Năm 2026, Israel phải tổ chức bầu cử quốc hội trước ngày 26/10 và cuộc bỏ phiếu có thể diễn ra sớm hơn nếu ông Netanyahu kêu gọi tổ chức hoặc chính phủ của ông không thông qua ngân sách vào mùa xuân. Kết quả của những động thái trên có thể quyết định liệu Israel có thể củng cố thành công quân sự của mình hay vẫn duy trì hiện trạng mong manh và bất ổn.

Sau cuộc bầu cử, nếu Israel có một liên minh thống nhất mới nắm quyền hoặc ít nhất là một liên minh không có các thành viên cực đoan trong chính phủ hiện tại của ông Netanayhu, khả năng ông Trump mở rộng Hiệp ước Abraham sẽ tăng lên.

Nếu bầu cử rơi vào bế tắc và không có chính phủ mới nào được thành lập hoặc tệ hơn là tạo ra một chính phủ tương tự hiện giờ, Israel có thể đánh mất cơ hội lịch sử.

Iran: Năm mới khó khăn

Iran đã trải qua một năm tồi tệ và năm 2026 có thể còn tệ hơn. Cách đây không lâu, Iran biểu dương sức mạnh và tầm ảnh hưởng khắp Trung Đông thông qua các mạng lưới ủy nhiệm nằm dưới sự kiểm soát của Tehran gồm phong trào Hamas ở Dải Gaza, nhóm Hezbollah ở Lebanon, lực lượng nổi dậy Houthi ở Yemen và lực lượng dân quân Iraq. Tehran cũng sở hữu một chương trình tên lửa mạnh, hệ thống phòng không tinh vi và một chương trình hạt nhân tiên tiến, vượt xa bất kỳ trường hợp sử dụng dân sự nào. Tehran cũng có đồng minh vững chắc là Tổng thống Syria khi đó Bashar al-Assad và đã sử dụng Syria làm bàn đạp để củng cố mạng lưới trên khắp khu vực, bao vây Israel với mục tiêu xóa sổ quốc gia này khỏi bản đồ.

Tuy nhiên, tất cả đã bị đảo ngược. Iran đã dính vào những rắc rối sau khi Hamas đột kích Israel vào ngày 7/10/2023. Nước này đã không lường trước được hậu quả. Nhiều tướng lĩnh của Iran thiệt mạng, các lực lượng ủy nhiệm bị giải tán, hệ thống phòng không bị phá hủy và chương trình hạt nhân bị chôn vùi, đồng minh Syria của nước này cũng không còn.

Iran đang suy yếu về quân sự và kinh tế. Tình trạng thiếu nước ở Iran có thể dẫn đến việc phân phối nước theo định mức ở Tehran. Thêm vào đó, nhà lãnh đạo tối cao Iran Ali Khamenei, 86 tuổi được cho đang ốm yếu, hiếm khi xuất hiện trước công chúng và chưa chỉ định người kế nhiệm.

Năm 2026, tình hình ở Iran không có gì khả quan hơn. Israel hoàn toàn có thể tấn công Iran một lần nữa nếu nước này khôi phục chương trình hạt nhân và kho tên lửa.

BUỒN CỦA NỀN KINH TẾ LỚN NHẤT CHÂU Á: Ồ ẠT XÂY CHUNG CƯ LỢN NHƯNG DƯ CUNG KHIẾN DOANH NGHIỆP THUA LỖ, GIÁ THỊT GIẢM SỐC CHỈ CÒN 1/3

Trung Quốc đang trải qua một nghịch lý: càng hiện đại hóa chăn nuôi, thị trường thịt lợn lại càng dễ rơi vào vòng xoáy dư cung – giá giảm – thua lỗ.

Trung Quốc đang trải qua một nghịch lý: càng hiện đại hóa chăn nuôi, thị trường thịt lợn lại càng dễ rơi vào vòng xoáy dư cung – giá giảm – thua lỗ. Trong câu chuyện này, mô hình “chung cư nuôi lợn” - ám chỉ các trang trại lợn nhiều tầng, vận hành kiểu nhà máy không chỉ là tác nhân, mà còn là một biểu tượng rõ rệt cho cách Trung Quốc bơm mạnh nguồn cung theo logic quy mô, trong khi nhu cầu tiêu thụ đã chậm lại.

Sau cú sốc dịch tả lợn châu Phi làm ngành chăn nuôi lao đao những năm trước, ưu tiên số một của Bắc Kinh là an ninh thực phẩm và ổn định giá thịt. Điều đó thúc đẩy quá trình thay thế các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ bằng các tổ hợp nuôi công nghiệp, kín, có kiểm soát dịch bệnh tốt hơn. Các tòa nhà nuôi lợn nhiều tầng ra đời trong bối cảnh này nhằm tiết kiệm đất, quản trị theo quy trình, tự động hóa cho ăn – thông gió – xử lý chất thải, và đặc biệt là tăng khả năng “khóa chặt” an toàn sinh học. Trung bình có khoảng 500.000 con mỗi cơ sở.

Ông Yang Hanchun, Phó viện trưởng Trường Thú y (Đại học Nông nghiệp Trung Quốc), nhận định trên nhật báo kinh tế Jingji Ribao rằng các hộ nhỏ lẻ không thể cùng lúc hiện đại hóa phòng dịch và quản lý. Theo kênh tài chính Cailianshe, giai đoạn 2019-2020, khoảng 4 triệu hộ nuôi nhỏ rời ngành mỗi năm, trong khi các tập đoàn công nghiệp ồ ạt xây “chung cư nuôi lợn” để nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường. Đầu tư vào ngành này năm 2019 tăng hơn 741% so với năm trước đó.

Một số ông lớn có thể kể đến như Muyuan, Wen’s, Twins và New Hope. Hiện họ chiếm khoảng 20% tổng sản lượng, tương đương toàn bộ đàn lợn châu Âu.

Trang trại lợn lớn nhất nước nằm ở Nam Dương, tỉnh Hà Nam, với 21 tòa nhà sáu tầng, nuôi 84.000 con. Trang trại ở Ngạc Châu, tỉnh Hồ Bắc, với hai tháp 26 tầng cũng chứa tới 600.000 con lợn. Chất thải từ các cơ sở này được tận dụng để cung cấp năng lượng cho nhà máy xi măng lân cận.

Đặc biệt, các trang trại có hệ thống thông gió, sưởi ấm, giám sát sức khỏe, cho ăn và xử lý chất thải tự động hóa hoàn toàn. Bác sĩ thú y tập sự được tuyển dụng, sinh sống ngay tại ký túc xá. Công nhân chăn nuôi và khử trùng nhận mức lương tương đương 700-1.300 USD mỗi tháng.

Tuy nhiên, vấn đề là khi mô hình nhà máy được nhân rộng, đường cung “phình” ra nhanh hơn tốc độ hấp thụ của thị trường. Reuters mô tả các doanh nghiệp nông nghiệp lớn đã hiện đại hóa và mở rộng đàn nhanh đến mức giá lợn hơi lao dốc khi nhu cầu yếu đi, khiến thua lỗ và áp lực nợ tăng.

Theo nền tảng dữ liệu CEIC, ngày 24/12, mỗi kg thịt hơi tại trang trại ở mức 11,9 nhân dân tệ (1,67 USD), giảm hơn 3 lần so với cuối tháng 10/2019. Trung bình giai đoạn 2009-2025, giá lợn hơi ở mức 14,5 nhân dân tệ (2 USD) một kg.

Nếu nhìn theo cơ chế thị trường, đây là vòng lặp quen thuộc của ngành hàng hóa: lúc giá tốt thì đầu tư ồ ạt; khi năng lực mới đi vào vận hành đồng loạt thì thị trường bị “ngập hàng”.

Nguồn cung dư thừa còn do tình trạng vỗ béo lần hai - chiến thuật đầu cơ của các trại nhỏ. Thay vì tái đàn bằng con giống, họ mua lợn đã đến tuổi xuất chuồng từ các doanh nghiệp lớn, nuôi thêm vài tháng để tăng trọng lượng 40-50 kg.

“Việc này có thể dẫn tới thiếu hụt ngắn hạn rồi lại dư thừa, khiến giá biến động mạnh và làm thị trường bất ổn”, Pan Chenjun, chuyên gia phân tích tại Rabobank nhận định.

Cơ quan quản lý cũng lo ngại tình trạng này làm lãng phí thức ăn, đi ngược chủ trương giảm phụ thuộc vào ngũ cốc nhập khẩu. “Lợn đạt hiệu quả kinh tế cao nhất ở mức khoảng 120 kg. Vượt ngưỡng đó, chúng ăn nhiều nhưng tăng trọng ít đi”, Pan nói.

Thực tế, một dự án nuôi công nghiệp nhiều tầng thường cần vốn lớn, thời gian xây dựng – vận hành dài, và khi đã chạy thì doanh nghiệp có động cơ duy trì công suất để khấu hao, trả nợ, giữ thị phần. Reuters ghi nhận ngay cả lúc thua lỗ, một số nhà sản xuất lớn vẫn do dự trong việc giảm đàn/đóng bớt công suất, vì họ đã đầu tư lớn và muốn trụ để giành thị phần.

Hiện, nhu cầu tiêu thụ không còn tăng như trước. Reuters dẫn ý kiến của một nhà nghiên cứu thuộc hệ thống nghiên cứu nông nghiệp Trung Quốc rằng tiêu thụ thịt lợn đã “chạm trần”, khó tăng thêm trong ngắn hạn. Bối cảnh kinh tế chậm lại cũng kéo sức mua đi xuống, tạo ra khoảng cách cung–cầu.

Khi dư cung xuất hiện, hệ quả lan sang nhiều tầng nấc: giá lợn giảm, biên lợi nhuận mỏng, doanh nghiệp gồng nợ; hộ nuôi nhỏ dễ bị loại khỏi cuộc chơi; còn với kinh tế vĩ mô, giá thịt lợn giảm lại tác động đến rổ CPI (thịt lợn là mặt hàng cực nhạy trong lạm phát Trung Quốc). Financial Times từng chỉ ra giá thịt lợn giảm sâu đã góp phần tạo áp lực giảm phát trong giai đoạn 2023–đầu 2024.

Được biết trước áp lực dư cung, giới chức Trung Quốc đã kêu gọi các doanh nghiệp chăn nuôi đầu ngành giảm đàn nái và sản lượng giết mổ. Muyuan đang nỗ lực hạ chi phí xuống 12 nhân dân tệ (1,7 USD) mỗi kg, đồng thời xúc tiến việc niêm yết trên sàn chứng khoán Hong Kong nhằm vượt qua giai đoạn khó khăn cho tới khi giá phục hồi.

THUẾ BAO CAO SU VÀ CHĂM SÓC GIÁ RẺ - TRUNG QUỐC MUỐN TĂNG TỈ LỆ SINH

Người dân Trung Quốc từ ngày 1/1/2026 sẽ phải trả thuế 13% đối với các sản phẩm tránh thai, trong khi các dịch vụ chăm sóc trẻ em sẽ được miễn thuế.

Các chính sách này có hiệu lực trong bối cảnh nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang nỗ lực thúc đẩy tỉ lệ sinh.

Một cuộc cải cách hệ thống thuế được công bố vào cuối năm ngoái đã loại bỏ nhiều khoản miễn thuế được áp dụng từ năm 1994, khi Trung Quốc vẫn còn thực thi chính sách một con kéo dài hàng thập kỷ.

Chính sách mới cũng miễn thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với các dịch vụ liên quan đến hôn nhân và chăm sóc người cao tuổi - một phần của nỗ lực lớn hơn, trong đó có việc kéo dài thời gian nghỉ phép cho cha mẹ và phát tiền trợ cấp.

Trước tình trạng dân số già hóa và nền kinh tế trì trệ, Bắc Kinh đang nỗ lực khuyến khích nhiều người trẻ Trung Quốc kết hôn và các cặp vợ chồng sinh con.

Số liệu chính thức cho thấy dân số Trung Quốc đã giảm ba năm liên tiếp, chỉ có 9,54 triệu trẻ em được sinh ra vào năm 2024. Con số này chỉ bằng khoảng một nửa so với số ca sinh được ghi nhận cách đây một thập kỷ, khi Trung Quốc bắt đầu nới lỏng các quy định về số con mà người dân được phép sinh.

Mặc dù vậy, việc đánh thuế lên các biện pháp tránh thai như bao cao su, thuốc và các thiết bị ngừa thai khác đã dấy lên lo ngại về tình trạng mang thai ngoài ý muốn và tỉ lệ nhiễm HIV tăng cao. Chính sách này thậm chí còn bị lôi ra làm trò đùa.

Nhiều người chỉ ra rằng, để thuyết phục họ sinh con thì cần nhiều thứ hơn là chỉ làm cho bao cao su trở nên đắt đỏ.

Khi một người bán lẻ hối thúc khách hàng nên mua tích trữ trước khi giá tăng, một người dùng mạng xã hội đã nói đùa rằng: "Chắc giờ tôi phải đi mua sẵn bao cao su dùng cho cả đời luôn quá."

Người nào cũng có thể phân biệt được sự khác nhau giữa giá bao cao su và chi phí nuôi con, người khác bình luận.

Trung Quốc là một trong những quốc gia đắt đỏ nhất để nuôi dạy một đứa trẻ, theo một báo cáo năm 2024 của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa ở Bắc Kinh.

Nghiên cứu chỉ ra sinh hoạt phí tăng cao là do học phí trong môi trường học tập cạnh tranh khốc liệt, còn phụ nữ thì phải đối mặt với thách thức cân bằng giữa công việc và việc nuôi dạy con cái.

Tình trạng suy thoái kinh tế, một phần do khủng hoảng bất động sản ảnh hưởng đến tiền tiết kiệm, đã khiến các gia đình, đặc biệt là giới trẻ, cảm thấy không chắc chắn hoặc thiếu tự tin về tương lai của mình.

"Tôi chỉ có một con và không muốn có thêm con nữa," Daniel Luo, 36 tuổi, sống ở tỉnh Hà Nam, miền đông Trung Quốc, nói.

"Giống như khi giá vé tàu điện ngầm tăng. Khi giá tăng một hoặc hai nhân dân tệ, những người đi tàu điện ngầm vẫn không thay đổi thói quen. Họ vẫn phải đi tàu điện ngầm, phải không?"

Anh nói rằng mình không lo lắng về việc tăng giá.

"Một hộp bao cao su có thể tăng thêm năm nhân dân tệ, có thể 10, nhiều nhất là 20. Trong một năm, đó chỉ là vài trăm nhân dân tệ, hoàn toàn nằm trong khả năng chi trả."

Nhưng chi phí có thể là vấn đề đối với những người khác, và đó là điều khiến Rosy Zhao, người sống ở thành phố Tây An, miền trung Trung Quốc, lo lắng.

Cô nói rằng việc làm cho các biện pháp tránh thai, vốn là một nhu cầu thiết yếu, trở nên đắt đỏ hơn có thể khiến sinh viên hoặc những người đang gặp khó khăn về tài chính "mạo hiểm".

Đó sẽ là "kết quả tiềm tàng nguy hiểm nhất" của chính sách này, cô nói thêm.

Các nhà quan sát dường như chia rẽ về mục đích của việc cải cách thuế. Ý kiến cho rằng việc tăng thuế đối với bao cao su sẽ ảnh hưởng đến tỷ lệ sinh là "suy nghĩ thái quá", theo nhà nhân khẩu học Yi Fuxian từ Đại học Wisconsin-Madison.

Ông tin rằng Bắc Kinh đang muốn thu thuế "bất cứ nơi nào có thể" khi họ đang phải đối mặt với sự suy thoái của thị trường nhà ở và nợ quốc gia ngày càng tăng.

Với gần 1 ngàn tỷ đô la, doanh thu thuế giá trị gia tăng (VAT) của Trung Quốc chiếm gần 40% tổng thu thuế của cả nước năm ngoái.

Động thái đánh thuế bao cao su chỉ mang tính "biểu tượng" và phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh nhằm khuyến khích người dân nâng cao tỷ lệ sinh "thấp đáng báo động" của Trung Quốc, bà Henrietta Levin từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế nhận định.

Bà cũng nói thêm rằng điều cản trở những nỗ lực này là nhiều chính sách và trợ cấp sẽ phải được thực hiện bởi các chính quyền tỉnh đang gánh khoản nợ khổng lồ - và không rõ liệu họ có đủ nguồn lực hay không.

Cách tiếp cận của Trung Quốc trong việc khuyến khích người dân sinh con cũng có nguy cơ phản tác dụng nếu người dân cảm thấy chính phủ đang "can thiệp quá mức" vào một lựa chọn mang tính cá nhân sâu sắc, bà nói.

Gần đây, đã có những bài viết trên truyền thông rằng phụ nữ ở một số tỉnh đã nhận được cuộc gọi từ các quan chức địa phương hỏi về chu kỳ kinh nguyệt và kế hoạch sinh con của họ. Cục y tế địa phương ở tỉnh Vân Nam khẳng định dữ liệu như vậy là cần thiết để xác định các bà mẹ mang thai.

Nhưng điều này không giúp cải thiện hình ảnh của chính phủ, bà Levin bình luận.

"Đảng [Cộng sản] không thể không can thiệp vào mọi quyết định mà họ quan tâm. Vì vậy, cuối cùng họ lại trở thành kẻ thù tồi tệ nhất của chính mình theo một cách nào đó."

Các nhà quan sát và chính phụ nữ cho rằng giới lãnh đạo nam giới chiếm ưu thế ở Trung Quốc không hiểu được những thay đổi xã hội làm nền tảng cho những chuyển biến rộng lớn hơn này, vốn không chỉ riêng ở Trung Quốc.

Các quốc gia phương Tây và thậm chí cả các nước trong khu vực, như Hàn Quốc và Nhật Bản, đang phải vật lộn để nâng cao tỷ lệ sinh khi dân số già đi.

Một phần nguyên nhân là gánh nặng chăm sóc trẻ em, mà theo nghiên cứu, chủ yếu đổ lên vai phụ nữ. Nhưng cũng có những thay đổi khác, chẳng hạn như sự suy giảm trong hôn nhân và thậm chí cả việc hẹn hò.

Các biện pháp của Trung Quốc đã bỏ qua vấn đề thực sự: cách thức tương tác của giới trẻ ngày nay, ngày càng tránh né những kết nối chân thành giữa người với người, Luo đến từ Hà Nam nhận xét.

Anh chỉ ra doanh số bán đồ chơi tình dục đang tăng cao ở Trung Quốc, điều mà anh tin là dấu hiệu cho thấy "mọi người chỉ đang tự thỏa mãn bản thân" bởi vì "việc tương tác với người khác đã trở thành gánh nặng".

Anh chia sẻ rằng việc sống trên mạng dễ dàng và dễ chịu hơn nhiều, bởi "áp lực ngoài đời là có thật".

"Giới trẻ ngày nay phải đối mặt với nhiều áp lực từ xã hội hơn so với 20 năm trước. Đúng là về mặt vật chất họ sống tốt hơn, nhưng kỳ vọng đặt lên họ cũng cao hơn nhiều. Ai cũng kiệt sức cả rồi."

Nguồn: Người Đưa Tin; Vietnamnet; CafeF; BBC