ĐIỂM NÓNG XUNG ĐỘT NGÀY 14-3: CÓ DỄ PHÓNG TÊN LỬA VÀO TÀU SÂN BAY MỸ?

Với hệ thống tác chiến điện tử hiện đại, tàu sân bay của Mỹ có thể gây nhiễu và đánh lạc hướng tên lửa đối phương trước khi chúng kịp áp sát mục tiêu.

Trong bối cảnh các loại tên lửa chống hạm ngày càng nhanh và nguy hiểm, Hải quân Mỹ đang dựa nhiều vào các biện pháp phòng thủ mềm – hay còn gọi là "soft kill" – để bảo vệ tàu sân bay.

Soft kill (sát thương mềm) là thuật ngữ quân sự chỉ các biện pháp phi phá hủy, sử dụng công nghệ như tác chiến điện tử, khói mù, hoặc tia laser để làm nhiễu, đánh lừa hoặc vô hiệu hóa hệ thống dẫn đường của vũ khí đối phương (tên lửa, UAV) thay vì bắn hạ chúng bằng đạn dược, tên lửa.

Một trong những nền tảng được trang bị công nghệ này là USS Gerald R. Ford, tàu sân bay lớn nhất và hiện đại nhất của Hải quân Mỹ hiện nay.

Pháo đài nổi 100.000 tấn

Theo giới quân sự, USS Gerald R. Ford có lượng choán nước khoảng 100.000 tấn và dài gần 337 m. Con tàu hoạt động như một căn cứ không quân di động trên biển, có thể mang theo hơn 75 máy bay chiến đấu, trực thăng và máy bay cảnh báo sớm.

Trong những năm gần đây, các loại tên lửa chống hạm hiện đại có thể đạt tốc độ vượt Mach 3, tức gấp ba lần tốc độ âm thanh. Với vận tốc này, các hệ thống phòng thủ truyền thống chỉ có vài giây để phát hiện và đánh chặn mục tiêu.

Chính vì vậy, chiến thuật "soft kill" được xem là lớp phòng thủ quan trọng giúp tàu chiến có thêm thời gian phản ứng.

Làm mù hệ thống dẫn đường của tên lửa

Thay vì đánh chặn tên lửa hoặc pháo phòng không, hệ thống sẽ gây nhiễu điện tử để làm sai lệch hoặc vô hiệu hóa khả năng dẫn đường của tên lửa. Trên USS Gerald R. Ford, nhiệm vụ này được đảm nhiệm bởi tổ hợp tác chiến điện tử SEWIP.

Hệ thống này có thể quét và phát hiện tín hiệu radar từ tên lửa đang bay đến trong phạm vi 360 độ quanh tàu. Khi xác định được tần số hoạt động của radar dẫn đường, SEWIP sẽ phản công bằng cách phát ra các chùm sóng vô tuyến cường độ cao tập trung thẳng vào tên lửa đang lao tới.

Luồng năng lượng điện tử này có thể gây nhiễu nghiêm trọng cho bộ tìm mục tiêu của tên lửa. Khi đó, radar của tên lửa gần như bị "mù", khiến nó mất khóa mục tiêu và bay chệch khỏi tàu sân bay.

Mồi nhử đánh lạc hướng

Trong trường hợp biện pháp gây nhiễu không đủ hiệu quả, tàu sân bay vẫn còn một lớp phòng thủ khác.

Đó là hệ thống mồi nhử Nulka. Khi được phóng lên, thiết bị này có thể lơ lửng trên không khoảng 10 phút và phát ra tín hiệu radar mô phỏng một tàu chiến lớn.

Tên lửa đối phương khi đó sẽ khóa mục tiêu vào mồi nhử thay vì tàu sân bay thật. Kết quả là nó bay theo tín hiệu giả và rơi xuống biển ở khoảng cách an toàn.

Ngoài ra, tàu còn được kết nối với hệ thống CEC, cho phép liên kết cảm biến giữa tàu sân bay, tàu khu trục hộ tống và máy bay cảnh báo sớm. Nhờ CEC, mọi mục tiêu có thể được phát hiện và theo dõi từ khoảng cách hàng trăm km.

Nguồn điện khổng lồ cho chiến tranh điện tử

USS Gerald R. Ford được trang bị hai lò phản ứng hạt nhân A1B, cung cấp khoảng 300 megawatt điện – gần gấp ba lần so với các lớp tàu sân bay đời trước. Nguồn năng lượng này giúp duy trì liên tục các thiết bị radar, gây nhiễu và cảm biến hiện đại.

Chi phí đóng chiếc tàu sân bay đầu tiên của lớp Ford ước tính khoảng 13 tỉ USD. Khoảng 4.500 thủy thủ và phi công làm việc trên tàu.

KINH HOÀNG CHIẾN DỊCH ‘NGỐN’ 1 TỶ USD/NGÀY: ÔNG TRUMP TÍNH PHƯƠNG ÁN CHẤM DỨT

Một báo cáo được công bố bởi tạp chí The Atlantic, dẫn lời một quan chức Mỹ tiết lộ ước tính ban đầu của Lầu Năm Góc về chi phí chiến dịch Epic Fury ở Iran là khoảng 1 tỷ USD/ngày.

Mặc dù có ưu thế vượt trội về quân sự, Mỹ và Israel khó có thể kéo dài xung đột với Iran do phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm kho dự trữ tên lửa đánh chặn và áp lực kinh tế và chính trị.

Trong khi đó, Iran áp dụng chiến lược tiêu hao, kéo dài xung đột, tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) cảm tử vào các căn cứ quân sự, các lợi ích của Mỹ trong khu vực và lãnh thổ Israel làm kiệt sức đối thủ.

Chi phí lớn của Mỹ

Một báo cáo được công bố bởi tạp chí The Atlantic, dẫn lời một quan chức quốc hội Mỹ, tiết lộ rằng ước tính ban đầu của Lầu Năm Góc về chi phí chiến dịch Epic Fury (tạm dịch: Chiến dịch "Cuồng nộ") ở Iran là khoảng 1 tỷ USD/ngày.

Các báo cáo của Mỹ chỉ ra rằng chi phí cho các hoạt động quân sự của Mỹ đã vượt quá 5 tỷ USD kể từ khi bắt đầu, trong bối cảnh triển khai hàng chục máy bay chiến đấu, sử dụng tên lửa tầm xa và nhắm mục tiêu vào hàng trăm địa điểm bên trong Iran.

Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) xác nhận rằng ba máy bay chiến đấu F-15 đã bị bắn hạ ở Kuwait vào ngày 8/3, khiến quân đội Mỹ mất ít nhất 300 triệu USD (chi phí của một chiếc máy bay được ước tính là 90 triệu USD).

Eileen McKusker - một nhà nghiên cứu tại Viện Doanh nghiệp Mỹ và cựu quan chức ngân sách Lầu Năm Góc - nói với tạp chí Wall Street Journal rằng việc đưa quân và các khí tài quân sự đến Trung Đông đã tiêu tốn khoảng 630 triệu USD, chi phí cho việc vận hành hai tàu sân bay ở khu vực vào khoảng 18 triệu USD/ngày.

Chi phí vận hành các máy bay ném bom là từ 130.000 đến 150.000 USD/giờ.

Trong khi đó, mỗi tên lửa hành trình Tomahawk có giá khoảng 2 triệu USD, mỗi tên lửa đánh chặn của hệ thống phòng thủ THAAD có giá khoảng 12,8 triệu USD.

Các chuyên gia Mỹ dự kiến chi phí trực tiếp cho xung đột với Iran ít nhất là 40 tỷ USD, và có thể là 65 tỷ USD hoặc 95 tỷ USD tùy thuộc vào thời gian kéo dài bao lâu.

Tổn thất kinh tế tổng thể có thể cao hơn nhiều, dao động từ 50 tỷ đến 210 tỷ USD do tác động của cuộc xung đột đối với thị trường thương mại và năng lượng.

Thiệt hại của Mỹ ngày càng tăng

Ngày 10/3, Bộ Quốc phòng Mỹ cho biết con số thương vong của binh sỹ Mỹ đã lên tới 140 người, trong đó có 8 binh sỹ thiệt mạng và 8 binh sỹ khác bị thương nặng đang được chăm sóc y tế ở mức cao nhất kể từ khi bắt đầu các hoạt động quân sự nhắm vào Iran từ ngày 28/2 đến nay.

Trong khi đó, phát ngôn viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Ali Mohammad Naini cho biết, chỉ trong hai ngày đầu của chiến dịch "Lời hứa Trung thực 4" (True Promise 4), hơn 650 binh sỹ Mỹ đã chịu thương vong.

Ông Naini tuyên bố rằng các cuộc tấn công tên lửa và UAV Iran nhắm vào trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain, giết chết và làm bị thương 160 binh sĩ, ngoài việc gây thiệt hại nghiêm trọng cho tàu hỗ trợ chiến đấu MST.

Con số từ phía Iran có thể được phóng đại lên nhiều, nhưng chỉ một binh sĩ thiệt mạng ở nước ngoài đã là một vấn đề lớn đối với xã hội Mỹ, đặc biệt trong chiến dịch tranh cử năm 2024, ông Trump hứa nếu trúng cử Tổng thống, ông sẽ không tiến hành bất cứ cuộc chiến nào và không để bất cứ một người lính Mỹ nào bị chết trong chiến tranh ở nước ngoài.

Về vũ khí, các quan chức Mỹ thừa nhận với hãng tin CBS News rằng 11 máy bay không người lái MQ-9 Reaper trị giá hơn 330 triệu USD đã bị Iran bắn hạ.

Trong một sự cố riêng biệt, 3 máy bay chiến đấu F-15E Strike Eagle đã bị bắn hạ trên không phận Kuwait vào ngày 1/3 do cái gọi là "hoả lực thân thiện" của hệ thống phòng không Kuwait trong một cuộc đụng độ trên không phức tạp.

IRGC cũng tuyên bố, 4 tên lửa hành trình đã được bắn vào tàu sân bay USS Abraham Lincoln ngoài khơi bờ biển Chabar, buộc nó phải bỏ chạy về phía Ấn Độ Dương.

Trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại với CNN, Tổng thống Mỹ Trump nói rằng Mỹ đang "tấn công mạnh vào Iran" và chiến dịch Epic Fury đang diễn ra nhanh hơn so với kế hoạch.

Ông nói thêm rằng ông tin rằng quá trình này sẽ mất 4 tuần, nhấn mạnh rằng ông không muốn một cuộc chiến dài, nhưng đồng thời chỉ ra rằng "làn sóng lớn vẫn chưa diễn ra" và một cuộc tấn công lớn sẽ sớm được thực hiện.

Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth nhấn mạnh rằng mục tiêu của chiến dịch này không phải là thay đổi chế độ ở Tehran, mà là phá hủy năng lực tên lửa và ngăn chặn Iran có được vũ khí hạt nhân, cho rằng chương trình tên lửa đại diện cho một dự án hạt nhân quân sự.

Kinh tế Israel gặp nhiều khó khăn

Tại Israel, chính phủ nước này đang phải đối mặt với áp lực kinh tế ngày càng tăng do hậu quả của cuộc xung đột với Iran.

Ngày 11/3, Bộ Tài chính Israel cho biết, mỗi tuần trong xung đột với Iran, nền kinh tế Israel thiệt hại lên tới hơn 9,4 tỷ shekel (tương đương 3 tỷ USD). Nếu kéo dài xung đột, tổn thất này sẽ lên tới 4,3 tỷ USD.

Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich ước tính thâm hụt ngân sách năm 2026 sẽ hơn 3,9%. Israel dự định tăng ngân sách quốc phòng thêm khoảng 40 tỷ shekel (khoảng 13 tỷ USD) để tài trợ cho chiến dịch quân sự nhắm vào Iran.

Tổng chi tiêu quốc phòng của Israel dự kiến sẽ tăng lên khoảng 140 tỷ shekel (45 tỷ USD), tăng 115% so với con số của năm 2023 trước khi chiến sự bùng nổ ở Gaza, trong khi tổng chi tiêu của chính phủ nước này có thể lên tới khoảng 700 tỷ shekel (225 tỷ USD).

Mức tăng chủ yếu nhằm bù đắp cho kho dự trữ quân sự và tiền lương cho quân dự bị, sau khi quân đội Israel đã huy động hơn 100.000 quân dự bị kể từ khi xung đột với Iran bùng nổ vào cuối tháng 2/2026, so với kế hoạch trước đó chỉ ở mức 40.000 quân dự bị.

Theo luật của Israel, ngân sách mới phải được phê duyệt trước ngày 31/3, nếu không chính phủ sẽ tự động sụp đổ.

Mỹ và Israel không thể kéo dài cuộc chiến

Trong những giờ đầu tiên của chiến dịch Epic Fury nhắm vào Iran, Mỹ và Israel cho rằng họ có thể "tung đòn quyết định" trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, xung đột đã sang tuần thứ ba, sự đáp trả của Iran đã vượt ra ngoài sức tưởng tượng. Lần đầu tiên trong lịch sử, tất cả hơn 30 căn cứ quân sự và lợi ích của Mỹ ở Trung Đông đồng loạt bị tên lửa và UAV của Iran bắn phá. Lãnh thổ Israel, bao gồm các thành phố lớn và cả thủ đô Tel Aviv, chưa bao giờ bị Iran tấn công nhiều như bây giờ.

Trong một bài phân tích đăng trên tạp chí Foreign Affairs của Mỹ, Robert Pepp - giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Chicago - cho rằng các cuộc tấn công của Iran không thể chỉ được coi là hành động trả đũa đơn lẻ, hoặc những nỗ lực tuyệt vọng, mà đây là một chiến lược và nỗ lực nhằm thay đổi tiến trình của cuộc xung đột bằng cách mở rộng và kéo dài nó. Mặc dù Mỹ và Israel đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho Iran, nhưng họ phải nhận thức được hậu quả từ phản ứng của người Iran, nếu không, họ sẽ không kiểm soát được cuộc xung đột mà họ đã châm ngòi.

Trong tình hình đó, Washington và Tel Aviv không thể kéo dài xung đột. Cuộc xung đột không chỉ làm tổn hại cho nền kinh tế của Mỹ và Israel, mà còn gây ra khủng hoảng kinh tế toàn cầu, gây mất ổn định ở khu vực Trung Đông. Các nhà phân tích chính trị cho rằng, nền kinh tế châu Âu khó có thể chịu được hậu quả của một cuộc xung đột như vậy nếu nó kéo dài hơn một tháng.

Mỹ và Israel đã đánh giá thấp khả năng phản công của Iran. Trái với những đánh giá ban đầu, Iran đã không chấp nhận ngừng bắn mặc dù phải đối mặt với thiệt hại đáng kể.

Các chuyên gia cảnh báo rằng việc tiếp tục giao tranh trong nhiều tuần có thể làm trầm trọng thêm áp lực đối với nền kinh tế Mỹ và Israel, và dẫn đến chi phí tài chính lớn hơn nhiều. Cái giá của chiến dịch Epic Fury đang bắt đầu gây tranh cãi ở Washington. Cuộc thăm dò của Reuters và Ipsos - một trong những công ty nghiên cứu hàng đầu thế giới, cung cấp thông tin đáng tin cậy về dư luận xã hội - cho thấy chỉ có 1/4 số người Mỹ được hỏi ủng hộ các cuộc tấn công vào Iran, kể cả những người trong đảng Cộng hòa.

Các nhà phân tích chính trị cho rằng, yếu tố chính là kinh tế đang gây áp lực lên Washington không thể kéo dài xung đột. Việc nhắm mục tiêu vào các cơ sở dầu mỏ và đóng cửa Eo biển Hormuz đã làm cho giá dầu tăng 20%, dẫn đến giá cả dịch vụ và hàng hóa tăng vọt, ảnh hưởng đến đời sống của người dân, điều này làm tăng áp lực lên dư luận xã hội Mỹ đòi chấm dứt xung đột.

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ được tổ chức vào tháng 11 tới cũng là một áp lực bổ sung đối với Tổng thống Trump, vì đảng Cộng hòa lo ngại việc kéo dài xung đột có thể dẫn đến việc mất quyền kiểm soát Quốc hội.

Từ góc độ chi phí và năng lực quân sự, Mỹ đã chi 5 tỷ USD trong hai ngày đầu tiên bắt đầu xung đột và chi phí hàng ngày ước tính khoảng 1 tỷ USD, trong khi kho dự trữ đạn dược hạn chế và khó khăn khi đối mặt lâu dài với Iran, khiến bất kỳ sự kéo dài hoạt động quân sự nào cũng tốn kém về mặt tài chính và chính trị.

Không phải ngẫu nhiên, sau mười ngày phát động tấn công, vào ngày 9/3, Tổng thống Trump tuyên bố, chiến dịch Epic Fury nhắm vào Iran sẽ sớm kết thúc vì đã đạt được các mục tiêu đề ra.

KHỦNG HOẢNG TRUNG ĐÔNG VÀ BÀI TOÁN TỰ CHỦ NĂNG LƯỢNG

Cuộc xung đột quân sự giữa Mỹ - Israel và Iran đang gây ra cú sốc năng lượng chưa từng có tiền lệ. Từ châu Á đến Trung Đông, các nền kinh tế buộc phải tái cơ cấu chiến lược an ninh năng lượng, và bài học từ Trung Quốc đang trở thành tâm điểm chú ý.

Giá dầu leo thang, chuỗi cung ứng khí đốt đứt gãy, các kho dự trữ chiến lược được lệnh xả khẩn cấp - cuộc xung đột tại Trung Đông đang phơi bày những điểm yếu cố hữu trong cấu trúc năng lượng toàn cầu.

Trong khi nhiều quốc gia chạy đua với các biện pháp tình thế, câu hỏi dài hạn đang nổi lên: Ai đã chuẩn bị đủ để trụ vững, và bài học nào cần rút ra cho tương lai?

Điều chỉnh giữa khủng hoảng

Phản ứng trước cú sốc năng lượng, nhiều nước đã phải đưa ra các quyết định khẩn cấp. Mỹ công bố lệnh miễn trừ 30 ngày, tạm ngừng các biện pháp hạn chế thương mại buộc Ấn Độ ngừng nhập dầu Nga.

Hàn Quốc áp trần giá nhiên liệu lần đầu trong gần 30 năm, kèm quỹ bình ổn 100.000 tỉ won (68,3 tỉ USD). Nhật Bản yêu cầu xả kho dầu dự trữ chiến lược.

Tại Đông Nam Á, Philippines - quốc gia gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhiên liệu từ Trung Đông - áp dụng tuần làm việc 4 ngày cho cơ quan nhà nước và yêu cầu cắt giảm 10 - 20% tiêu thụ năng lượng. Từ ngày 1-3, Thái Lan cũng đình chỉ xuất khẩu dầu thô.

Nổi bật trong bức tranh đó là động thái của Ấn Độ. Theo báo Financial Times, ngày 11-3, Chính phủ Ấn Độ chính thức nới lỏng quy định siết chặt giám sát đầu tư từ các quốc gia có chung biên giới đất liền.

Quy định này được ban hành từ năm 2020 - ngay sau khi quân đội Ấn Độ và Trung Quốc đụng độ ở biên giới - và dù không nêu đích danh, vẫn được ngầm hiểu là nhắm vào Bắc Kinh, do đây là quốc gia duy nhất đầu tư đáng kể vào Ấn Độ.

Theo điều chỉnh mới, các pháp nhân có tỉ lệ sở hữu từ Trung Quốc dưới 10% sẽ được tự động phê duyệt đầu tư mà không cần xin phép chính phủ.

Thời hạn xem xét đầu tư vào các lĩnh vực then chốt như linh kiện điện tử và pin mặt trời cũng được giới hạn trong 60 ngày.

Hãng tin Bloomberg dẫn lời ông Amardeep Singh Bhatia, quan chức cấp cao Bộ Công nghiệp Ấn Độ: "Chúng tôi đang mở cửa một cách có chiến lược và có tính toán".

Giới phân tích nhận định bối cảnh khủng hoảng năng lượng Trung Đông là nhân tố thúc đẩy quyết định này. Dù phạm vi nới lỏng còn hạn chế, động thái này mang ý nghĩa biểu tượng lớn sau gần 6 năm quan hệ kinh tế Ấn - Trung gần như đóng băng.

Bà Rajani Sinha, kinh tế trưởng CareEdge Ratings, đánh giá việc tăng cường nguồn vốn FDI là "đặc biệt quan trọng giữa lúc bất ổn toàn cầu", nhất là khi giá dầu tăng cao làm trầm trọng thêm nguy cơ thâm hụt tài khoản vãng lai của Ấn Độ.

Trên CNBC, bà Reema Bhattacharya tại Verisk Maplecroft nhận định đây là "sự tái hiệu chỉnh thực dụng chứ không phải bước ngoặt cấu trúc" trong quan hệ hai nước.

Các chuyên gia vẫn dè dặt: căng thẳng lãnh thổ giữa Ấn Độ và Trung Quốc vẫn còn nguyên, và hoàn toàn có thể làm đứt gãy mọi toan tính hợp tác kinh tế bất kỳ lúc nào.

Trung Quốc và bài học tự chủ năng lượng

Trong khi nhiều nước loay hoay với các biện pháp tình thế, trường hợp Trung Quốc lại cung cấp góc nhìn đáng chú ý.

Dù là nước nhập khẩu dầu khí lớn nhất thế giới, Trung Quốc được dự báo chịu tác động ít nặng nề hơn so với các quốc gia Đông Á khác.

Theo CNBC, Trung Quốc hiện sở hữu kho dự trữ dầu thô lớn nhất thế giới, lên đến 1,2 tỉ thùng - đủ cho khoảng 108 ngày nhập khẩu. Quan trọng hơn, trong hai thập kỷ qua, nước này đã xây dựng năng lực tự chủ năng lượng nội địa đáng kể.

Dầu khí chỉ chiếm khoảng 4% sản lượng điện của Trung Quốc, thấp hơn rất nhiều so với mức 40 - 50% phổ biến tại châu Á.

Đặc biệt, theo The Diplomat, trong năm 2024, chương trình năng lượng tái tạo của nước này đã đáp ứng đến 80% nhu cầu điện mới.

Cuộc khủng hoảng hiện tại đang cho thế giới thấy rõ: chương trình năng lượng tái tạo khổng lồ của Trung Quốc không chỉ là chính sách môi trường, mà còn mang tầm nhìn chiến lược quốc phòng.

Và đây hoàn toàn có thể là tiền đề thôi thúc các quốc gia theo đuổi lộ trình "xanh hóa" mạnh mẽ hơn - không chỉ vì khí hậu, mà còn vì tự chủ năng lượng là chìa khóa sống còn trong một thế giới đầy biến động.

LNG - điểm nghẽn khó gỡ trong ngắn hạn

Bên cạnh dầu mỏ, chuỗi cung ứng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng đang chịu áp lực nghiêm trọng.

Trước khi xung đột nổ ra, Qatar xuất khẩu 77 triệu tấn LNG/năm và đang triển khai mở rộng mỏ North Field để nâng công suất lên 126 triệu tấn/năm vào cuối thập kỷ - một phần kế hoạch giảm giá LNG trong giai đoạn 2027 - 2028. Tuy nhiên, xung đột đã buộc Qatar ngừng hoàn toàn các cơ sở sản xuất.

Chuyên gia Joseph Majkut của Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS) cảnh báo ngay cả gián đoạn tạm thời cũng có thể rút lượng lớn khí đốt khỏi thị trường đúng lúc các nước trông chờ giá giảm.

Hàn Quốc hiện chỉ có khoảng 9 ngày dự trữ LNG, trong khi Nhật Bản chỉ có 2 - 4 tuần, theo S&P Global và Reuters.

BÊN TRONG 'VƯỜN ƯƠM ROBOT' CỦA TRUNG QUỐC: MỌI CHUYỂN ĐỘNG ĐỀU ĐƯỢC AI PHÂN TÍCH, LẶP LẠI CHỤC NGHÌN LẦN ĐỂ ROBOT THUẦN THỤC

Tại một cơ sở rộng khoảng 12.000 m² ở thành phố Vũ Hán, những kỹ sư trẻ của Trung Quốc đang dành cả ngày huấn luyện robot hình người làm những công việc rất đời thường: phục vụ bánh bao, lau bàn, dọn dẹp phòng hay gấp quần áo.

Mỗi chuyển động của robot trong phòng thí nghiệm trị giá 200 triệu nhân dân tệ (khoảng 29 triệu USD) đều được camera và cảm biến ghi lại chi tiết. Từ cách cánh tay vươn ra, góc xoay của khớp cho đến lực tác động khi cầm đồ vật. Tất cả đều trở thành dữ liệu huấn luyện cho trí tuệ nhân tạo.

Trung tâm Đổi mới Robot Hình người Hồ Bắc là một trong hàng chục “vườn ươm đào tạo robot” do nhà nước tài trợ đang mọc lên khắp Trung Quốc. Mục tiêu của mạng lưới này là xây dựng kho dữ liệu khổng lồ dành riêng cho robot, nhằm thúc đẩy ngành robot hình người - lĩnh vực được Bắc Kinh coi là một trong những công nghệ chiến lược trong tương lai.

“Chúng tôi giống như giáo viên, còn robot là học sinh”, Zhang Jia, một quản lý chương trình 21 tuổi tại trung tâm, cho biết. “Con người chỉ cần học vài lần là hiểu. Nhưng với robot, cùng một hành động phải lặp lại hàng trăm, hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn lần.”

Cuộc đua dữ liệu cho robot

Việc tích lũy dữ liệu được xem là chìa khóa giúp robot bước ra khỏi phòng thí nghiệm và hoạt động trong thế giới thực. Trong kế hoạch 5 năm 2026–2030, Trung Quốc đã đưa “trí tuệ hiện thân”, tức AI gắn với robot vật lý, vào danh sách sáu ngành công nghiệp tương lai cần phát triển.

Theo kế hoạch này, các trung tâm huấn luyện, mô hình AI và hệ thống phần cứng mới sẽ được phát triển nhằm thúc đẩy việc triển khai robot hình người trên quy mô lớn.

Các chuyên gia cho rằng một trong những trở ngại lớn nhất của ngành robot hiện nay là thiếu dữ liệu huấn luyện chuyên biệt. Trong khi các mô hình AI như ChatGPT hay DeepSeek được huấn luyện bằng hàng tỷ đoạn văn bản từ internet, dữ liệu về chuyển động vật lý của robot lại rất khan hiếm.

Để giải quyết vấn đề này, các công ty tại Mỹ và Trung Quốc đang thử nhiều phương pháp khác nhau. Tesla từng sử dụng video con người thực hiện thao tác để huấn luyện robot Optimus, còn startup 1X Technologies tại Thung lũng Silicon dự định đưa robot vào gia đình và cho phép con người điều khiển từ xa trong quá trình robot học hỏi.

Tại Trung Quốc, các chính quyền địa phương đang đổ vốn lớn vào các trung tâm dữ liệu robot. Từ thành phố công nghệ Hàng Châu đến Miên Dương, nhiều địa phương đã xây dựng các “nông trại robot” để thu thập dữ liệu và phát triển ngành công nghiệp mới. Riêng tỉnh Hồ Bắc đã thành lập quỹ nhà nước trị giá 10 tỷ nhân dân tệ dành riêng cho robot hình người.

Theo Jay Huang, trưởng bộ phận công nghệ công nghiệp châu Á của Bernstein Research, cách tiếp cận này cho thấy Trung Quốc đang ngày càng chủ động hơn trong việc hỗ trợ các ngành công nghiệp mới nổi.

“Nhờ sự hỗ trợ của chính phủ, dữ liệu có thể được chia sẻ trong toàn ngành. Điều này giúp các công ty cùng tiến về một hướng và đẩy nhanh tốc độ phát triển công nghệ,” ông nói.

Huấn luyện robot như dạy học sinh

Tại phòng thí nghiệm ở Vũ Hán, Zhang giám sát 70 huấn luyện viên trẻ làm việc theo ca 8 giờ để đào tạo 46 robot. Họ điều khiển robot bằng thiết bị từ xa hoặc bộ điều khiển gắn cảm biến, buộc robot lặp lại cùng một động tác nhiều lần.

Ở khu vực khác, các nhân viên liên tục xem lại video từ hệ thống camera, gắn nhãn cho từng chuyển động như “xoay trái”, “duỗi tay” hay “nhặt vật”. Theo Zhang, trung tâm này có thể tạo ra khoảng 100 giờ dữ liệu sử dụng được mỗi ngày.

Những dữ liệu này, bao gồm video, thông tin vị trí, vận tốc và lực của từng bộ phận robot, sau đó được đưa vào các mô hình AI chuyên dụng, thường được gọi trong ngành là mô hình “thị giác - ngôn ngữ - hành động”. Mục tiêu là giúp robot học được những kỹ năng tổng quát, chẳng hạn tự nhặt một chai nước mà không cần lập trình sẵn từng bước.

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng con đường phía trước vẫn còn nhiều khó khăn.

Theo Zhao Xiang, đồng sáng lập startup Motphys - đơn vị phát triển nền tảng mô phỏng robot – việc thu thập dữ liệu quy mô lớn là nhiệm vụ cực kỳ tốn kém. Một bước đột phá trong trí tuệ robot có thể đòi hỏi hàng trăm triệu hoặc thậm chí hàng tỷ giờ dữ liệu.

Một vấn đề khác là khả năng tái sử dụng dữ liệu giữa các loại robot khác nhau. Dữ liệu thu thập từ một robot hiện chưa dễ dàng áp dụng cho robot có phần cứng khác, trong khi thiết kế robot lại thay đổi rất nhanh.

Dù vậy, những tiến bộ ban đầu đã xuất hiện. Các mô hình robot của Google DeepMind gần đây cho thấy khả năng chuyển giao một số kỹ năng giữa các nền tảng robot khác nhau.

Lợi ích trước mắt cho ngành robot Trung Quốc

Ngay cả khi hiệu quả công nghệ chưa chắc chắn, chiến lược này vẫn mang lại một lợi ích rõ ràng: tạo ra nhu cầu lớn cho các nhà sản xuất robot trong nước.

Trung tâm Vũ Hán đã mua hàng chục robot từ công ty AgiBot tại Thượng Hải với giá khoảng 350.000 nhân dân tệ mỗi chiếc. Theo ước tính của Bernstein, khoảng 20% trong số hơn 20.000 robot hình người được bán tại Trung Quốc năm ngoái đã được mua bởi các trung tâm thu thập dữ liệu.

Tại một trung tâm khác mà phóng viên Financial Times từng ghé thăm, một dãy robot hình người đứng bất động trong đại sảnh lớn. Một nhân viên giải thích với nụ cười:

“Những con robot đó không dùng để thu thập dữ liệu. Chúng chỉ dùng để biểu diễn mỗi khi quan chức tới thăm”.

Nguồn: Soha; CafeF; Tuổi Trẻ; CafeBiz