ĐẾ CHẾ RÁC THẢI ĐIỆN TỬ TỶ USD Ở ẤN ĐỘ: MỖI NĂM THU GOM 1,75 TRIỆU TẤN, MÁY TÍNH, ĐIỆN THOẠI, TIVI ĐỔI LẤY ĐỒNG, SẮT, VÀNG

Thị trường này có giá trị ước tính hơn 1,5 tỷ USD, một con số hấp dẫn đủ để nuôi sống hàng trăm nghìn gia đình.

Giữa những ngõ hẹp bụi bặm của Seelampur, ngoại ô Delhi, từng chiếc điện thoại cũ, bo mạch hỏng, màn hình vỡ từ khắp nơi trên thế giới được đổ về, chất thành từng núi. Ở đây, người ta không thấy dây chuyền hiện đại hay những khu công nghiệp sáng bóng. Chỉ thấy những bàn tay trần, những chiếc búa gỉ sét và mùi khét của dây điện bị đốt để tách lõi đồng.

Những lao động nghèo, trong đó có cả phụ nữ và trẻ em, phải làm việc suốt ngày đêm, đổi lấy vài trăm rupee ít ỏi. Cảnh tượng ấy là bức tranh chân thực về “đế chế e-waste” trị giá hàng tỷ đô la của Ấn Độ – nơi rác thải điện tử từ toàn cầu biến thành lợi nhuận, nhưng phải trả giá bằng sức khỏe con người và môi trường sống.

Theo báo cáo của Rest of World, Ấn Độ hiện đã trở thành quốc gia phát sinh rác thải điện tử lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Mỹ, với khoảng 1,75 triệu tấn trong năm tài khóa 2024, tăng gần 75% so với 5 năm trước. Điều đáng chú ý là tới 95% hoạt động tái chế vẫn nằm trong tay khu vực phi chính thức, nơi các quy chuẩn an toàn gần như vắng bóng.

Trong những khu xưởng tạm bợ, người ta tháo dỡ máy tính, điện thoại, tivi để lấy đồng, sắt, nhôm và cả những kim loại quý như vàng, bạc, palladium. Thị trường này có giá trị ước tính hơn 1,5 tỷ USD, một con số hấp dẫn đủ để nuôi sống hàng trăm nghìn gia đình.

Tuy nhiên, cái giá phải trả không hề rẻ: đất đai bị nhiễm độc, không khí đặc quánh chì và dioxin, nguồn nước ngầm mang theo kim loại nặng, còn những người công nhân phải đối diện nguy cơ bệnh hô hấp, ung thư hay tổn thương thần kinh.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhiều lần cảnh báo, trẻ em và phụ nữ mang thai trong các cộng đồng tái chế rác thải điện tử là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Việc tiếp xúc lâu dài với chì, thủy ngân và cadmium khiến các em có nguy cơ chậm phát triển trí tuệ, dị tật bẩm sinh, bệnh mãn tính về tim phổi.

Thế nhưng nghịch lý là, chính những cộng đồng nghèo ấy lại buộc phải dựa vào e-waste để sinh tồn. Họ tháo dỡ máy tính cũ, nhặt nhạnh từng con chip, đốt từng sợi dây điện, trong khi không có găng tay hay khẩu trang, bởi tất cả những thứ đó sẽ làm chậm lại tốc độ làm việc và cắt giảm phần thu nhập vốn đã ít ỏi.

Trong khi đó, ở phía đối lập, ngành tái chế chính thức của Ấn Độ bắt đầu hình thành với những công ty như Attero hay Ecoreco. Tại đây, công nhân có đồ bảo hộ, dây chuyền xử lý an toàn và công nghệ chiết xuất kim loại hiện đại hơn. Các chuyên gia ước tính, nếu chuyển đổi mạnh mẽ từ khu vực phi chính thức sang chính thức, Ấn Độ có thể thu hồi số kim loại quý trị giá tới 6 tỷ USD mỗi năm, giảm đáng kể nhu cầu nhập khẩu và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Chính phủ nước này đã khởi động những bước đi đầu tiên, trong đó có kế hoạch xây dựng khu “Eco Park” tại Holambi Kalan, Delhi, với công suất thiết kế hơn 110.000 tấn e-waste mỗi năm, mô phỏng theo mô hình Bắc Âu. Nhưng chặng đường không hề dễ dàng: tỷ lệ e-waste được xử lý qua kênh chính thức hiện mới chỉ khoảng 43%, phần còn lại vẫn nằm trong tay những xưởng nhỏ lẻ.

Một rào cản lớn khác đến từ sự phản đối của các tập đoàn điện tử toàn cầu. Chính phủ Ấn Độ đã đưa ra chính sách giá sàn – trả tối thiểu 22 rupee cho mỗi kilogram rác thải điện tử được tái chế qua kênh chính thức. Song các công ty như LG, Samsung, Daikin lập tức kiện lên tòa, cho rằng mức giá này quá cao, làm tăng chi phí sản xuất và gây khó khăn cho họ trong việc tuân thủ. Tranh chấp pháp lý cho thấy sự giằng co giữa lợi ích kinh tế, trách nhiệm môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Nhìn rộng ra, câu chuyện e-waste của Ấn Độ là một nghịch lý toàn cầu. Các quốc gia phát triển tiêu thụ hàng trăm triệu thiết bị điện tử mỗi năm, và phần lớn trong số đó, sau khi hết vòng đời, được chuyển về Nam Á, Đông Nam Á và châu Phi để tái chế. Lợi nhuận từ vàng, bạc và đồng trong rác thải thuộc về một số nhóm doanh nghiệp, nhưng gánh nặng bệnh tật, ô nhiễm và chi phí môi trường lại dồn lên vai những cộng đồng nghèo.

Giải pháp, theo nhiều chuyên gia, không chỉ nằm ở việc siết luật trong nước, mà còn cần sự hợp tác quốc tế. Từ việc áp dụng trách nhiệm mở rộng cho nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility – EPR), yêu cầu các hãng điện tử chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình đến hết vòng đời, cho tới việc thúc đẩy đầu tư vào công nghệ tái chế xanh và minh bạch hơn. Đặc biệt, cần có những chính sách hỗ trợ hàng trăm nghìn lao động hiện đang sống nhờ khu vực tái chế phi chính thức, giúp họ chuyển dịch sang mô hình an toàn hơn.

Đế chế e-waste của Ấn Độ phơi bày một mặt tối của kỷ nguyên công nghệ. Để biến đây trở thành nguồn tài nguyên thực sự bền vững, cần nhiều hơn những lời cảnh báo, hành động cụ thể từ chính phủ, doanh nghiệp đến cộng đồng quốc tế. Bởi chỉ khi đó, vòng đời của công nghệ mới thực sự khép kín một cách nhân văn.

NHỮNG THỢ SĂN 'KHO BÁU' Ở THỦ ĐÔ CUBA

Khi mặt trời lặn, những người đàn ông và gia đình lang thang tìm đồ từ đống rác, biến rác thành hàng hóa để kiếm sống.

Ông Alcides, 68 tuổi, kéo chiếc jolongo (túi vải) qua những con phố nơi đống rác chất đống nhiều tuần không được thu gom. Đôi tay ông, được bảo vệ bằng găng tay vá, lôi ra những đôi giày thể thao còn sửa được, bánh xe từ đồ chơi trẻ con và các dụng cụ gỉ sét.

“Những bánh xe được biến thành xe kéo bán hàng; những chiếc túi, sau khi giặt, trông như mới,” ông Alcides giải thích.

Ông Alcides không phải là người duy nhất. Đôi khi cả gia đình, thậm chí có trẻ em, theo cùng thói quen đó vào lúc chạng vạng.

Mọi người đến đều chuẩn bị: đèn đội đầu chiếu sáng chỗ làm việc, những túi vá may từ phế liệu chứa “chiến lợi phẩm” và các quy tắc bất thành văn về phân chia địa bàn.

Ông Jesús, 70 tuổi, chuyên thu lượm lon và chai, rửa các vỏ đựng bằng thuốc tẩy gần các quầy hàng. “Tôi sống nhờ việc này,” ông Jesús thừa nhận với Havanatimes, trong lúc kiên nhẫn chờ các chủ quán vứt lon bia.

Con chó của ông ngửi xung quanh những túi tìm thức ăn. Với ông, rác là một siêu thị miễn phí, nơi ông kiếm sống. Từ đó, một nền kinh tế dựa trên thứ người khác cho là vô dụng hình thành.

Những gì thành phố vứt bỏ, những thợ săn “kho báu” biến thành hàng hóa.

Kim loại là một trong những mặt hàng được săn tìm nhiều nhất: đồng và nhôm được nấu chảy trong các xưởng không hợp pháp để làm thành những vật dụng khác như chảo và nồi.

Tiếp theo trong danh sách là chai bia, được định giá cao để bán ở thị trường phi chính thức. Rồi đến quần áo và giày dép được thu gom, sửa chữa và bán như “mới” sau khi giặt sạch kỹ. Ngay cả chai nước hoa cũng được tái sử dụng và bán như hàng “chính hãng” tại các quầy hàng vỉa hè.

Phân công lao động và phân chia khu vực rất rõ ràng. Các tay lão luyện tránh những thùng rác ở các vị trí trung tâm, nơi cạnh tranh khốc liệt, họ ưu tiên nhà hàng hoặc chợ nơi có thể tìm thấy rác có giá trị hơn.

Một số người đã theo nghề này hàng thập kỷ. Người khác trà trộn bằng cách ăn mặc “tươm tất” để che giấu việc tham gia tìm kiếm.

Cuộc khủng hoảng rác thải của Cuba không phải vấn đề mới. Khu đô thị Guanabacoa, từng nổi tiếng vì các mạch suối, giờ có những dòng chảy biến thành cống hở.

Các biển báo ghi “Vui lòng không vứt rác xuống nước” như minh họa cho vấn đề lớn về vệ sinh. Dữ liệu chính thức thừa nhận Havana thải ra hàng nghìn tấn rác mỗi ngày, kèm theo tình trạng thiếu thùng chứa kéo dài.

Nghịch lý tái chế

Trong khi các bài diễn văn về “ý thức môi trường” được thúc đẩy, những thợ săn kho báu hoạt động trong vùng xám. Một vài người có giấy phép “thu gom nguyên liệu thô,” nhưng đa số làm việc trong bóng tối: các đầu mối tư nhân trả tiền cao hơn nơi khác.

Như vậy, những người này trở thành mắt xích trong một chuỗi méo mó: họ sống nhờ những thứ không được quản lý.

Sự khéo léo của họ, biến chai nước hoa thành “hàng chính hãng” hay nấu chảy lon trong xưởng, chỉ cho thấy một thích nghi sáng tạo với môi trường và hiện thực.

Ông Alcides, ông Jesús, ông Lázaro cùng những người vô danh còn lại không phải anh hùng hay nạn nhân. Họ là những người sống sót trong một Havana nơi “kho báu” thực sự không nằm trong đống rác, mà nằm ở khả năng tự làm mới những thứ bỏ đi.

HỘI NGHỊ THƯỢNG ĐỈNH SCO CÓ GÌ?

Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), sẽ khai mạc tại Trung Quốc vào ngày 31 tháng 8.

Hội nghị thượng đỉnh SCO được kỳ vọng sẽ thể hiện "sự đoàn kết của Nam Bán cầu" và "giúp nước Nga đang chịu lệnh trừng phạt thực hiện một cú hích ngoại giao khác", hãng tin Reuters nhận xét.

Theo giới phân tích, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ muốn tận dụng hội nghị thượng đỉnh này như một cơ hội hiếm có để chứng minh trật tự quốc tế do Mỹ dẫn đầu đã bắt đầu trở nên xấu xí như thế nào.

Ngoài ra Bắc Kinh sẽ cho thấy mọi nỗ lực của Nhà Trắng kể từ tháng 1 nhằm chống lại Trung Quốc, Iran, Nga, và giờ là Ấn Độ đã không mang lại hiệu quả như mong đợi. Điều này được ông Eric Olander, người đứng đầu của Dự án Trung Quốc - Nam Bán cầu đưa ra.

Được biết, đây là hội nghị thượng đỉnh lớn nhất của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải kể từ năm 2001, tức là thời điểm khối này được thành lập. Sự kiện này sẽ bao gồm chuyến thăm đầu tiên của Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tới Trung Quốc sau hơn 7 năm.

Cần nhớ lại rằng sau Hội nghị thượng đỉnh SCO, một cuộc diễu binh sẽ được tổ chức tại Bắc Kinh để kỷ niệm 80 năm kết thúc Thế chiến II, sự kiện này cũng sẽ có sự tham dự của Tổng thống Nga Vladimir Putin (tuy nhiên Thủ tướng Ấn Độ sẽ không ở lại tham dự sự kiện quan trọng này đối với Bắc Kinh).

Ngoài những nguyên thủ quốc gia đã đề cập ở trên, các nhà lãnh đạo của Trung Á, Trung Đông, Nam Á và Đông Nam Á đã được mời tham dự hội nghị thượng đỉnh tại thành phố cảng Thiên Tân.

Các nhà phân tích cho rằng việc mở rộng liên minh là ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của nhiều quốc gia, nhưng họ cũng đồng ý rằng khối SCO vẫn chưa đạt được những kết quả đáng kể trong hợp tác trong những năm qua.

Ví dụ, Trung Quốc coi trọng hình ảnh đoàn kết của Nam Bán cầu chống lại Hoa Kỳ trong thời điểm chính trị bất ổn và hỗn loạn địa chính trị, nhưng mọi thứ chưa như Bắc Kinh mong muốn.

Không có biến động chính trị lớn hay tuyên bố lịch sử nào được mong đợi sau hội nghị thượng đỉnh, nhưng đối với Moskva, một diễn đàn rộng lớn trước toàn bộ Nam Bán cầu sẽ là bước nhảy vọt vào bước đột phá ngoại giao, tiếp nối thành công của hội nghị thượng đỉnh Alaska.

Như ông Olander đã nhấn mạnh, sự kiện được mong chờ này sẽ mang tính hình thức hơn là thực chất, nó sẽ hé lộ một trọng tâm mạnh mẽ đang dần rời xa phương Tây và trật tự thế giới hậu chiến.

Ít nhất thì Nam Bán cầu sẽ tập hợp vào ngày 31 tháng 8 và cố gắng tạo ra trọng tâm với hình ảnh mạnh mẽ dựa vào sự hỗ trợ của Nga, Trung Quốc và Ấn Độ - những quốc gia vô tình thấy mình đứng cùng phe nhằm chống lại ảnh hưởng của Mỹ.

'LÁ BÀI' CỦA MỸ VỚI TRUNG QUỐC

Trong khi gây áp lực nhằm mua nguyên liệu đất hiếm của Trung Quốc, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ sẽ tiếp nhận thêm hàng trăm ngàn sinh viên từ nước này.

Hai đòn bẩy

Đài CNBC ngày 26.8 dẫn lời Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo áp mức thuế cao đối với hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc nếu nước này hạn chế xuất khẩu nguyên liệu đất hiếm, đe dọa thỏa thuận thương mại mong manh giữa 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới.

"Họ phải cung cấp đất hiếm cho chúng ta, nếu họ không cung cấp, chúng ta sẽ phải áp thuế 200% hoặc gì đó", ông Trump nói với các phóng viên tại Nhà Trắng hôm 25.8 (giờ địa phương).

Bên cạnh đó, Tổng thống Mỹ cho biết phụ tùng máy bay là một đòn bẩy quan trọng của Washington để đối phó sự kiểm soát đất hiếm của Bắc Kinh. "200 chiếc máy bay của họ không thể bay vì chúng ta cố tình không cung cấp linh kiện Boeing, do họ không cung cấp đất hiếm cho chúng ta", ông Trump nêu rõ.

Trung Quốc dẫn đầu thế giới về sản xuất nam châm đất hiếm, kiểm soát khoảng 90% nguồn cung toàn cầu, đồng thời nắm quyền chi phối tương tự đối với hoạt động tinh luyện các khoáng sản dùng để sản xuất loại đất hiếm này. Vị thế đó mang lại cho Bắc Kinh đòn bẩy đáng kể trong các cuộc đàm phán thương mại với Washington, bởi Mỹ phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu đất hiếm cho lĩnh vực sản xuất quy mô lớn, đặc biệt là ô tô, điện tử và năng lượng tái tạo. Phía Trung Quốc chưa lập tức bình luận về phát biểu trên của ông Trump.

Tiếp nhận sinh viên

Cũng tại Nhà Trắng ngày 25.8, Tổng thống Trump cho biết Mỹ sẽ tiếp nhận thêm sinh viên Trung Quốc với số lượng nhiều chưa từng thấy. Theo đó, Mỹ sẽ tiếp nhận thêm khoảng 600.000 sinh viên Trung Quốc, nhưng chưa rõ thời điểm cụ thể. Hiện có khoảng 270.000 sinh viên Trung Quốc du học Mỹ. "Tôi nghe quá nhiều câu chuyện rằng chúng ta sẽ không nhận sinh viên của họ. Chúng ta sắp cho phép sinh viên của họ đến học. 600.000 sinh viên. Đó là điều rất quan trọng. Nhưng chúng ta sẽ hòa hợp với Trung Quốc", ông phát biểu.

Trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hồi tháng 5 hé lộ kế hoạch siết thị thực đối với công dân Trung Quốc, cụ thể là sinh viên đại học trẻ tuổi. "Dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Trump, Bộ Ngoại giao Mỹ sẽ phối hợp với Bộ An ninh nội địa để mạnh tay thu hồi thị thực của sinh viên Trung Quốc", ông cho biết và nói thêm rằng trong đó có các sinh viên theo học trong các lĩnh vực trọng yếu. Trong 100 ngày đầu nhiệm kỳ của ông Trump, Ngoại trưởng Rubio đã thu hồi thị thực của hơn 4.000 sinh viên nước ngoài phạm pháp. Bộ trưởng An ninh nội địa Kristi Noem cũng muốn hủy 7.000 thị thực của sinh viên nước ngoài tại Đại học Harvard nhưng bị tòa án ngăn chặn.

Liên quan diễn tiến thương mại Mỹ - Trung, Reuters ngày 26.8 dẫn lời một phát ngôn viên chính phủ Mỹ cho hay nhà đàm phán cấp cao Trung Quốc Lý Thành Cương sẽ đến Washington D.C trong tuần này để đàm phán. Ông Lý, trợ lý hàng đầu của Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong, sẽ gặp Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer và các quan chức cấp cao tại Bộ Tài chính Mỹ, theo các nguồn tin. Về phía Mỹ, Tổng thống Trump ngày 25.8 cho biết ông có thể thăm Trung Quốc trong năm nay "hoặc không lâu sau đó", nhưng chưa nêu chi tiết.

Bình luận về thông tin này, Hoàn Cầu thời báo ngày 26.8 dẫn lời phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Khôn cho biết Trung Quốc hy vọng hai nước sẽ "đi theo cùng một hướng và thúc đẩy quan hệ Trung - Mỹ phát triển ổn định, lành mạnh và bền vững", đồng thời nhấn mạnh rằng ngoại giao nguyên thủ đóng vai trò định hướng chiến lược không thể thay thế trong quan hệ Trung - Mỹ.

Nguồn: CafeF; Báo Mới; Soha; BBC; Thanh Niên