'HỌ CỨ GIẾT NGƯỜI LIÊN TỤC': NHÂN CHỨNG MÔ TẢ CUỘC ĐÀN ÁP ĐẪM MÁU TẠI IRAN

"Tôi đã tận mắt chứng kiến – họ bắn thẳng vào hàng người biểu tình, và người ta ngã xuống ngay tại chỗ."

Giọng của Omid run rẩy khi kể lại, lo sợ bị lần ra tung tích.

Việc đập vỡ bức tường im lặng giữa Iran và phần còn lại của thế giới đòi hỏi lòng can đảm rất lớn, nhất là khi nguy cơ bị chính quyền trả đũa luôn hiện hữu.

Ông Omid, ngoài 40 tuổi, tên đã được thay đổi để bảo đảm an toàn, cho biết trong vài ngày qua ông đã tham gia biểu tình trên đường phố ở một thành phố nhỏ ở miền nam Iran để phản đối tình trạng khó khăn kinh tế ngày càng trầm trọng.

Ông nói các lực lượng an ninh đã sử dụng súng trường tấn công kiểu Kalashnikov để bắn vào những người biểu tình không vũ trang trong thành phố của ông.

"Chúng tôi đang chiến đấu với một chế độ tàn bạo chỉ bằng tay không," ông nói.

BBC đã nghe được nhiều lời kể tương tự về cuộc đàn áp của lực lượng an ninh sau làn sóng biểu tình lan rộng khắp cả nước hồi tuần trước.

Kể từ đó, chính quyền đã cắt truy cập internet, khiến việc đưa tin từ Iran trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. BBC News Tiếng Ba Tư bị chính phủ Iran cấm tác nghiệp trong nước.

Một trong những cuộc biểu tình chống chính phủ lớn nhất trên toàn quốc diễn ra hôm thứ Năm 8/1, đêm thứ 12 của các cuộc xuống đường.

Dường như nhiều người đã tham gia biểu tình vào hôm 8 và 9/1 sau lời kêu gọi của Reza Pahlavi, con trai sống lưu vong của vị shah cuối cùng của Iran – người đã bị lật đổ trong Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Ngày hôm sau, Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei tuyên bố: "Cộng hòa Hồi giáo sẽ không lùi bước."

Dường như tình trạng đổ máu nghiêm trọng nhất đã xảy ra sau lời cảnh báo này, khi các lực lượng an ninh và Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) làm theo lệnh của ông.

Giới chức Iran cáo buộc Mỹ và Israel kích động bất ổn và lên án các "hành động khủng bố", theo truyền thông nhà nước.

Một phụ nữ trẻ ở Tehran nói rằng thứ Năm 8/1 và thứ Sáu 9/1 giống như "ngày phán xét".

"Ngay cả những khu dân cư xa trung tâm của Tehran cũng chật kín người biểu tình – những nơi mà bạn không thể tin được," cô nói.

"Nhưng sang thứ Sáu, lực lượng an ninh chỉ có giết, giết và giết. Tận mắt chứng kiến khiến tôi suy sụp hoàn toàn, mất hết tinh thần. Thứ Sáu là một ngày đẫm máu."

Cô cho biết sau các vụ giết chóc hôm thứ Sáu 9/1, mọi người sợ ra đường, và nhiều người giờ chỉ dám hô khẩu hiệu từ trong ngõ nhỏ hoặc ngay trong nhà mình.

Tehran khi đó giống như một chiến trường, với người biểu tình và lực lượng an ninh chiếm giữ vị trí và tìm chỗ ẩn nấp trên đường phố.

"Nhưng trong chiến tranh, cả hai phía đều có vũ khí. Ở đây, người dân chỉ hô khẩu hiệu rồi bị giết. Đây là một cuộc chiến một chiều," cô nói thêm.

Các nhân chứng tại Fardis, một thành phố nằm ngay phía tây Tehran, cho biết hôm thứ Sáu 9/1, các thành viên của lực lượng bán quân sự Basij thuộc IRGC bất ngờ tấn công người biểu tình sau nhiều giờ không thấy cảnh sát xuất hiện trên đường phố.

Theo lời các nhân chứng, các lực lượng này mặc đồng phục, đi xe máy và bắn đạn thật thẳng vào người biểu tình. Những chiếc xe không biển hiệu cũng chạy vào các con hẻm, người ngồi trong xe nổ súng vào cả những cư dân không tham gia biểu tình.

"Cứ mỗi con hẻm sẽ có hai hoặc ba người bị giết," một nhân chứng cáo buộc.

Những người cung cấp lời kể cho BBC News Tiếng Ba Tư nói rằng thế giới bên ngoài khó có thể hình dung thực tế bên trong Iran, và con số thương vong do truyền thông quốc tế đưa ra cho đến nay chỉ phản ánh một phần rất nhỏ so với ước tính của họ.

Các hãng tin quốc tế không được phép hoạt động tự do tại Iran và chủ yếu phải dựa vào các tổ chức nhân quyền Iran hoạt động ở nước ngoài.

Hôm thứ Hai 5/1, tổ chức Iran Human Rights (IHRNGO) có trụ sở tại Na Uy cho biết ít nhất 648 người biểu tình ở Iran đã thiệt mạng, trong đó có chín người dưới 18 tuổi.

Một số nguồn tin địa phương và nhân chứng nói con số người thiệt mạng trên khắp các thành phố là rất cao, từ vài trăm đến hàng ngàn người.

BBC hiện không thể độc lập xác minh các con số này và cho đến nay, chính quyền Iran cũng chưa công bố thống kê chính thức hay minh bạch về số người biểu tình thiệt mạng.

Tuy nhiên, truyền thông Iran đưa tin rằng 100 nhân viên an ninh đã thiệt mạng trong các cuộc biểu tình, đồng thời cho biết những người biểu tình – mà họ gọi là "kẻ gây bạo loạn" – đã đốt phá hàng chục nhà thờ Hồi giáo và ngân hàng tại nhiều thành phố.

Các video được nhóm kiểm chứng của BBC News Tiếng Ba Tư xác minh cũng cho thấy xe cảnh sát và một số tòa nhà chính phủ bị đốt cháy tại nhiều địa điểm khác nhau trong thời gian biểu tình.

Lời kể và video gửi cho BBC News Tiếng Ba Tư chủ yếu đến từ các thành phố lớn như Tehran, Karaj lân cận, Rasht ở phía bắc, Mashhad ở đông bắc và Shiraz ở phía nam. Những khu vực này có khả năng truy cập internet tốt hơn nhờ mạng vệ tinh Starlink.

Do khả năng tiếp cận Starlink hết sức hạn, không có nhiều thông tin từ các thị trấn nhỏ – nơi xảy ra nhiều ca tử vong sớm.

Tuy nhiên, số lượng lớn, tính nhất quán và sự tương đồng trong các lời kể từ nhiều thành phố cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc đàn áp và việc sử dụng bạo lực chết người trên diện rộng.

Các y tá và nhân viên y tế nói với BBC rằng họ đã chứng kiến rất nhiều thi thể và người biểu tình bị thương.

Họ cho biết các bệnh viện ở nhiều thành phố đã quá tải và không thể điều trị cho những ca chấn thương nặng, đặc biệt là chấn thương ở đầu và mắt. Một số nhân chứng nói các thi thể bị "xếp chồng lên nhau" và không được trao trả cho gia đình.

Những video rùng rợn trên kênh Telegram do các nhà hoạt động điều hành, Vahid Online, đăng tải hôm Chủ nhật 11/1 cho thấy số lượng lớn thi thể tại Trung tâm Pháp y Kahrizak ở Tehran, với nhiều gia đình đang than khóc hoặc tìm cách nhận dạng người thân.

Trong một video được cho là quay tại Kahrizak, thân nhân đang xem ảnh các thi thể chưa được nhận dạng hiển thị trên màn hình.

Nhiều thi thể trong túi đen xuất hiện bên trong cơ sở này và ngoài đường, chỉ một số ít trong đó dường như đã được xác định danh tính.

Một video quay bên trong một nhà kho chứa nhiều thi thể, trong khi video khác ghi lại cảnh một chiếc xe tải và người ta kéo các thi thể ra khỏi xe.

Một nhân viên nhà xác tại một nghĩa trang ở Mashhad cho biết trước khi mặt trời mọc sáng thứ Sáu 9/1, khoảng 180 đến 200 thi thể với chấn thương nặng ở đầu đã được đưa tới và chôn cất ngay lập tức.

Một nguồn tin ở Rasht nói với BBC News Tiếng Ba Tư rằng 70 thi thể của người biểu tình đã được chuyển tới nhà xác của một bệnh viện trong thành phố hôm thứ Năm 8/1. Theo nguồn tin này, lực lượng an ninh yêu cầu gia đình "trả tiền đạn" trước khi trao trả thi thể.

Cùng lúc đó, một nhân viên y tế tại một bệnh viện ở phía đông Tehran nói với BBC News Tiếng Ba Tư rằng hôm thứ Năm 8/1, khoảng 40 thi thể đã được đưa tới trong cùng ngày. Tên bệnh viện được giữ kín để bảo vệ danh tính của nhân viên y tế.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres hôm 11/1 nói ông "bị sốc trước những thông tin về bạo lực và việc sử dụng vũ lực quá mức của chính quyền Iran đối với người biểu tình, dẫn đến thương vong trong những ngày gần đây".

Trong khi đó, bà Mai Sato, Báo cáo viên Đặc biệt của LHQ về tình hình nhân quyền tại Cộng hòa Hồi giáo Iran, nói với BBC News Tiếng Ba Tư rằng:

"Tôi muốn nhấn mạnh rằng, bất kể số người thiệt mạng là bao nhiêu, việc lực lượng an ninh sử dụng vũ lực gây chết người là điều đáng lo ngại,"

TRUNG QUỐC CHUẨN BỊ ĐÓN CÚ SỐC LỚN TỪ MỸ

Trung Quốc đang gặp rủi ro chưa từng có.

Trong khi giá dầu Brent vẫn duy trì quanh mốc 63 USD/thùng và chưa phản ứng mạnh sau vụ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro bị bắt giữ, thì thị trường ngầm của dầu bị trừng phạt lại đang nóng lên từng ngày.

Trung Quốc, khách hàng lớn nhất của nguồn cung dầu "ngoài luồng" này, đang rơi vào thế khó khi chiến lược nhập khẩu dầu giá rẻ gặp rủi ro chưa từng có.

Việc Mỹ phong tỏa các tuyến vận chuyển quanh Venezuela và tịch thu một loạt tàu chở dầu là lời cảnh tỉnh rõ ràng đối với thị trường dầu giao dịch ngầm.

Theo dữ liệu từ Kpler, hiện có tới 15% nguồn cung dầu toàn cầu nằm trong diện bị trừng phạt, một con số cao kỷ lục. Những thùng dầu này được vận chuyển bằng một “hạm đội bóng tối” gồm các tàu chở dầu né tránh lệnh trừng phạt, vốn đã chiếm 1/5 tổng tải trọng vận tải biển toàn cầu, theo tạp chí hàng hải Lloyd’s List.

Trong tuần qua, Mỹ đã tịch thu 3 tàu trên vùng biển quốc tế. Đây được coi là thời điểm hiếm hoi mà phương Tây có thể mạnh tay với thị trường dầu chợ đen mà không gây cú sốc giá năng lượng cho cử tri trong nước. Đó là nhờ nguồn cung toàn cầu hiện đang dồi dào và giá dầu còn tương đối thấp.

Từ lâu, Trung Quốc đã là khách hàng trung thành của dầu bị trừng phạt từ Iran, Nga và Venezuela, chiếm tới 1/3 tổng lượng dầu nhập khẩu. Việc mua dầu thô nặng với giá cực kỳ rẻ từ Venezuela giúp các nhà máy lọc dầu tư nhân ở tỉnh Sơn Đông tiết kiệm tới 9 USD/thùng so với dầu tương đương từ Canada, theo Argus Media.

Tuy nhiên, sau sự kiện ông Maduro bị bắt giữ, khoảng 500.000 thùng/ngày dầu Venezuela từng được Trung Quốc hấp thụ sẽ có nguy cơ chuyển hướng sang các nhà máy lọc dầu của Mỹ tại bờ Vịnh. Washington cho biết sẽ dần nới lỏng trừng phạt để đưa dầu Venezuela trở lại thị trường chính thống. Điều này sẽ khiến giá dầu Venezuela tăng, giảm sức hút với Trung Quốc và cắt đứt một nguồn cung quan trọng.

Không dừng lại ở đó, đây là lần thứ 3 trong vòng chưa đầy 1 năm mà nguồn cung năng lượng của Trung Quốc bị đe dọa bởi các động thái của Mỹ. Hồi mùa hè, các cuộc tấn công của Israel vào Iran đã khiến giới nhập khẩu Trung Quốc lo sợ rủi ro nhắm vào các cơ sở xuất khẩu năng lượng của Tehran. Đến tháng 10, lệnh trừng phạt với các công ty dầu mỏ Nga như Lukoil và Rosneft lại khiến dầu Moscow trở nên khó tiếp cận hơn.

Dự đoán trước được những rủi ro chính trị này, Bắc Kinh đã có động thái tích trữ. Trong suốt năm 2025, Trung Quốc đã nhập khẩu vượt nhu cầu nội địa và đưa vào kho dự trữ chiến lược. Theo Argus Media, lượng dầu nặng trong kho có thể đủ dùng đến tháng 3/2026, nhưng sau đó Trung Quốc sẽ phải tìm nguồn thay thế từ Canada hoặc Colombia - những lựa chọn có giá cao hơn nhiều.

Ngoài ra, Trung Quốc còn đầu tư trực tiếp vào Venezuela. Tập đoàn China Concord Resources Corp. gần đây đã khởi động 2 mỏ dầu tại quốc gia Nam Mỹ này, với kế hoạch rót hơn 1 tỷ USD để đạt sản lượng 60.000 thùng/ngày vào cuối năm 2026, theo các phân tích từ J.P. Morgan. Tuy nhiên, tương lai của các dự án này giờ đây rất mờ mịt.

Điều đáng chú ý là dù rủi ro gia tăng, giá dầu hiện tại vẫn “đứng yên”. Lý do là nguồn cung dư thừa toàn cầu đang tạo “vùng đệm” tạm thời. Song, thị trường dầu chợ đen đang tích tụ sức ép. Hàng triệu thùng dầu bị trừng phạt đang nằm bất động trên các tàu ngoài biển, không thể tìm người mua vì các biện pháp thực thi ngày càng mạnh tay.

CÚ ĐẶT CƯỢC 'SỐNG CÒN' CỦA TRUNG QUỐC

Trung Quốc đang đầu tư mạnh vào mảng robot hình người để góp phần quan trọng vào cuộc cạnh tranh trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) vốn đang đầy căng thẳng.

Tân Hoa xã vừa dẫn một báo cáo của Công ty tư vấn công nghệ Omdia (Anh) cho thấy các công ty robot Trung Quốc nổi lên như những nhà sản xuất robot hình người lớn nhất trên thế giới vào năm 2025.

Đột phá mới

Trong đó, AgiBot có trụ sở tại Thượng Hải đã đạt được sản lượng xuất xưởng hằng năm hơn 5.100 sản phẩm, đảm bảo 39% thị phần robot hình người toàn cầu và đứng đầu thế giới về cả khối lượng lô hàng và thị phần. Tiếp theo là Unitree có trụ sở tại Hàng Châu và UBTECH có trụ sở tại Thâm Quyến, ghi nhận sản lượng xuất xưởng lần lượt là 4.200 và 1.000 sản phẩm. AgiBot và UBTECH tập trung vào các robot hình người ứng dụng thương mại và công nghiệp, trong khi robot của Unitree được triển khai rộng rãi trong thị trường nghiên cứu, giáo dục và tiêu dùng.

Thực tế, một số nhà máy của Trung Quốc cũng đã đưa robot hình người vào đảm nhiệm một số công việc thay cho công nhân. Điển hình, từ tháng 3.2025, một nhà máy sản xuất xe điện hàng đầu nước này đã triển khai một nhóm robot hình người thực hiện các công việc như: nâng thiết bị, lắp ráp các bộ phận ô tô và thực hiện kiểm tra chất lượng. So với công nhân thông thường, số robot này có thể làm việc liên tục mà không cần nghỉ ngơi. Nhờ vào việc tích hợp AI, các robot hình người thông minh đột phá hơn so với các thế hệ robot tự động trong các nhà máy trước đây.

Theo tờ South China Morning Post, các công ty Trung Quốc đang đẩy mạnh việc đa dạng hóa robot hình người. Cuối tháng 12.2025, Noetix Robotics có trụ sở tại Bắc Kinh đã tiết lộ Hobbs W1 là mẫu robot hình người với khuôn mặt phụ nữ sống động như thật, tóc đen và đôi tay khéo léo... tích hợp AI. Noetix Robotics khẳng định mẫu robot này có thể nhận ra cảm xúc, duy trì các cuộc trò chuyện tự nhiên và hoạt động trong các môi trường chuyên nghiệp như khách sạn, bán lẻ và văn phòng công ty. Chính những kết quả như vậy đã giúp cho các công ty robot Trung Quốc đang thu hút vốn mạnh mẽ. Như Noetix Robotics đã huy động được gần 500 triệu nhân dân tệ (khoảng 71 triệu USD) chỉ trong vòng 1 tháng. Cụ thể, cuối tháng 10.2025, công ty huy động được khoảng 300 triệu nhân dân tệ trong vòng gọi vốn Series B, rồi thu hút thêm được 200 triệu nhân dân tệ trong vòng gọi vốn Series B+ vào cuối tháng 11.

Lá bài của Trung Quốc

Theo phân tích của Quỹ Carnegie vì Hòa bình quốc tế, việc đầu tư vào robot hình người là lá bài quan trọng của Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh AI giữa nước này với Mỹ. Trong khi Mỹ, với hầu hết công ty ở Thung lũng Silicon, tập trung chủ yếu vào việc mở rộng quy mô mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT và các ứng dụng AI kỹ thuật số, Trung Quốc đang đặt cược vào chọn lựa là sự thống trị AI sẽ đến từ các hệ thống có khả năng hoạt động tự động trong thế giới vật lý - robot được hỗ trợ bởi AI, thường được gọi là robot hình người hoặc AI hiện thân. Khai thác lá bài này còn giúp Trung Quốc tận dụng chuỗi cung ứng về sản xuất phần cứng mà nước này đang sở hữu.

Nếu Trung Quốc "thắng cược", AI có khả năng giải quyết một số thách thức cấp bách nhất trong nước của nước này, bao gồm tăng tốc nền kinh tế đang trì trệ và giải quyết các thách thức xã hội như dân số già. Điều này cũng có thể mang lại một loạt các lợi thế chiến lược trên diện rộng. Cụ thể, về lý thuyết, việc xây dựng một hệ sinh thái AI trưởng thành và đảm bảo vai trò lãnh đạo toàn cầu lâu dài trong lĩnh vực này có thể tạo thành một trụ cột quan trọng của sức mạnh kinh tế và quân sự trong tương lai của Trung Quốc. Qua đó, Trung Quốc còn đi trước trong cuộc đua toàn cầu hướng tới trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI).

Để thực hiện mục tiêu trên, Trung Quốc đang theo đuổi chiến lược thúc đẩy các chính quyền địa phương tăng cường đầu tư cho mảng robot hình người. Tuy nhiên, điều này có thể lặp lại tình trạng "dẫm chân" giữa các địa phương, dư thừa sản lượng, lãng phí về đầu tư. Đây chính là một rủi ro cho kế hoạch của Bắc Kinh, điều đang xảy ra với lĩnh vực ô tô điện và một số ngành nghề khác. Bên cạnh đó, một rủi ro khác là rút ngắn chu kỳ công nghệ trong sản xuất dẫn đến chi phí đầu tư cao hơn quá nhiều so với giá trị đạt được.

NỖI LO ĐIỂM NGHẼN DẦU MỎ

Nhà phân tích dầu thô cấp cao Muyu Xu tại Kpler chỉ ra sản lượng khai thác và xuất khẩu dầu của Iran lớn hơn nhiều so với Venezuela

Theo CNBC, eo biển Hormuz - tuyến đường thủy hẹp nằm giữa Iran và Oman, nối liền vịnh Oman và vịnh Ba Tư - một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 11-1 tuyên bố Mỹ đang cân nhắc các lựa chọn liên quan đến điều mà Mỹ cho là Tehran "đàn áp các cuộc biểu tình trong nước".

Ông Saul Kavonic, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu năng lượng tại Công ty Dịch vụ tài chính MST Marquee (Úc), đánh giá việc eo biển Hormuz bị gián đoạn lưu thông có thể gây ra một cuộc khủng hoảng dầu khí toàn cầu. Dữ liệu của Công ty Nghiên cứu thị trường Kpler (trụ sở chính tại Bỉ) cho thấy khoảng 13 triệu thùng dầu thô đi qua tuyến đường thủy huyết mạch này mỗi ngày vào năm 2025, chiếm khoảng 31% tổng lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển toàn cầu.

Nhà phân tích dầu thô cấp cao Muyu Xu tại Kpler chỉ ra sản lượng khai thác và xuất khẩu dầu của Iran lớn hơn nhiều so với Venezuela, vì vậy thị trường toàn cầu chắc chắn sẽ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ hơn những gì vừa chứng kiến khi Venezuela rơi vào khủng hoảng. Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc có thể buộc phải tìm kiếm các nguồn thay thế. Đồng quan điểm, ông Bob McNally - Chủ tịch Công ty Tư vấn Rapidan Energy Group (Mỹ) - cho rằng bất kỳ hành động quân sự nào liên quan đến Iran cũng tiềm ẩn rủi ro đối với thị trường dầu mỏ cao hơn các hành động nhắm vào Venezuela.

Theo các nhà phân tích, trong kịch bản leo thang cực đoan, khi các tàu chở dầu không thể đi qua eo biển Hormuz hoặc cơ sở hạ tầng năng lượng bị hư hại, giá dầu có thể tăng vọt 2 chữ số - cụ thể là vọt lên thêm 10-20 USD/thùng, như tính toán của Chủ tịch Lipow Oil Associates (công ty tư vấn về xăng dầu của Mỹ) Andy Lipow. Chuyên gia Kavonic của MST Marquee tin rằng giá dầu sẽ tăng vọt ngay lập tức sau bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ vào Iran, song biến động sẽ dịu đi nếu có dấu hiệu sự gián đoạn chỉ là tạm thời.

Nguồn: BBC; Soha; Thanh Niên; CafeF