LTS: Kỷ niệm 1 năm ngày ra mắt thành công Tuyển tập 2 "Thơ Việt ở Đức", Vân Quyên (VQ) đã thực hiện một cuộc cuộc phỏng vấn ngắn với Trưởng ban Tuyển chọn và Biên tập Sa Huỳnh (SH). Tòa soạn trân trọng chuyển tới các tác giả, những người yêu thích thơ cùng Quý độc giả.

VQ: Chào anh SH, giữa anh và em, ngoài quan hệ cá nhân, còn có quan hệ về văn học. Bởi em là 1 trong 72 tác giả trong Tuyển tập số 2 của cộng đồng người Việt tại Đức. Hôm nay em xin phép được nói chuyện với anh trong tư cách văn học đó. Em nghĩ, thành công của Tuyển tập thì các bạn ai cũng biết rồi, thế nhưng một số chi tiết hoạt động "hậu trường" để làm nên thành công ấy, không phải ai cũng biết. Đó là chủ đề phỏng vấn hôm nay. Bây giờ, chúng ta có thể bắt đầu.

SH: Chào nữ tác giả VQ.

VQ: Cảm ơn anh. Kỷ niệm 1 năm ngày ra mắt, 29.12.2019 đến 29.12.2020, cảm nhận của anh như thế nào?

SH: Chẳng những anh mà chắc chắn là nhà thơ Thế Dũng - Chủ biên và là Giám đốc nhà xuất bản VIPEN - rất vui và hãnh diện, vì đã cùng 72 tác giả góp phần, tuy nhỏ bé nhưng rất quan trọng, vào hoạt động thơ của người Việt tại Đức.

VQ: Theo anh thì Tuyển tập này đã đạt được những gì?

SH: Với Tuyển tập 2, so với Tuyển tập 1, chúng ta đã nâng chất lượng lên được một tầm mới, tuy chưa cao lắm nhưng là một thành công đáng khích lệ, tiếp tục làm cái đà cho những tập sau. Ngoài ra chúng ta cũng mời được một số người mới tham gia. Đặc biệt số lượng nữ đã tăng lên rõ rệt, chiếm đến 54%, so với tập 1 chỉ là 38%. Chúng ta cũng quy tụ được nhiều thành phần xã hội và lứa tuổi. Tác giả nam trẻ nhất mới 25, và nữ trẻ nhất 31 tuổi. Nhà thơ nữ lớn nhất đã 70, còn nhà thơ nam lớn nhất đã tới 80 tuổi đời. Họ đến từ nhiều vùng khác nhau của nước Đức, và sinh ra từ khắp 3 miền của đất nước Việt Nam.

Chúng ta cũng có kinh nghiệm hơn về khâu tổ chức, xuất bản và quản lí. Nhìn bên ngoài chẳng ai thấy được sự "rầm rộ" như thời kì phát động làm Tuyển tập 1 của năm 2013. Không khí im ắng hơn nhưng vô cùng hiệu quả, dù đối với những người có trách nhiệm phải trải qua một thời gian làm việc căng thẳng, với mục tiêu cụ thể về chất lượng và thời điểm cho ra đời tập thơ. Và như mọi người đã thấy, chúng ta đã không bị lỗi hẹn về ngày ra mắt tại thủ đô Berlin, hôm 29.12.2019, tại nhà hàng Meet Saigon.

VQ: Thế còn về nội dung của Tuyển tập?

SH: Chúng ta có được một nội dung phong phú với nhiều thể loại. Từ tình yêu lứa đôi, đến tình yêu gia đình, quê hương, đất nước. Phong cảnh thiên nhiên cũng chiếm một phần nội dung quan trọng. Hay thân phận người con đất Việt, bươn chải gian lao, cuộc sống bon chen với những vui buồn cùng trăn trở nơi xứ người. Đằng sau những câu thơ viết về nỗi nhớ cha, nhớ mẹ, nhớ anh em, con cháu hay bè bạn, độc giả chắc chắn cảm nhận được những tình cảm xót xa, và biết đâu, thấy được cả những dòng lệ đổ xuống rất âm thầm.

Đặc biệt, so với vài tập thơ của cộng đồng người Việt ở các quốc gia khác, Thơ Việt ở Đức dấn thân vào những đề tài gai góc của xã hội Việt Nam hôm nay. Không cực đoan thái quá, nhưng có ít nhiều quyết liệt, khi đối diện với những vấn đề gây ra bức xúc trong dân chúng và thương cảm trong xã hội. Anh nghĩ đó là thiên chức và sứ mệnh của người trí thức trong bất cứ xã hội nào. Chúng ta không gò bó hay giới hạn trong một khuôn khổ chật hẹp, mà đây là một tác phẩm văn học hoàn toàn tự do và rộng mở.

VQ: Thế còn vấn đề tài chính thì sao? Theo em biết chúng ta đặt in 500 quyển, đến nay mới tiêu thụ được 364 tập thôi, thế thì tiền phí tổn bỏ ra cho 136 tập còn lại sẽ như thế nào?

SH: So với tập 1 thì tập 2 có thu nhập khá hơn để trang trải phần nào phí tổn về in ấn, chuyên chở. Quyển 1 thì bị lỗ toàn tập, ai cũng biết. Bởi sách vừa ra đời thì gặp "biến cố" bất ngờ, không được ra mắt đông vui mà phải cất hết vào kho. Ngày ấy sách lại in đến 1 ngàn quyển cơ, đại đa số vẫn còn lưu giữ làm... kỷ niệm đau thương. Một phần lớn chừng 500 quyển có lẽ còn nằm tại nhà ông Peter Knost, người cùng trách nhiệm với anh Thế Dũng tại nhà xuất bản VIPEN. Một số lớn khác tại nhà anh. Riêng bà Phạm Như Anh còn giữ 60 quyển, dù nhà xuất bản có đòi lại, nhưng hiện giờ không biết bà ấy đang ở nơi đâu.

Anh Thế Dũng là người gánh bao nhiêu thiệt thòi, may mà phu nhân của anh là "chị đại gia" Minh Tâm - mà cộng đồng vẫn gọi với cái tên thân mật là "bà Tâm Koch", chủ chuỗi nhà hàng Asia Gourmet - không hề phàn nàn anh ấy.

Trong "biến cố" đó, chính anh là người đã ra sức bảo vệ được tập thơ còn nguyên vẹn hình hài, theo nghĩa bóng và nghĩa đen, vì có người dọa xé nát, thuê luật sư để ngăn cản việc phát hành rộng rãi, nếu còn có thơ của họ trong đó. Chi tiết sự việc rất dài, anh không muốn kể ra trong cuộc phỏng vấn ngắn này của em.

Nói thế để em biết, xuất bản sách thơ rồi, nhưng để thu tiền in ấn lại cho huề vốn không thôi đã là một sự nhọc nhằn. Hiện nay chúng ta còn lại 136 quyển, trong thời gian qua em đã bỏ công sức kêu gọi mọi người mua ủng hộ trên phây, thế nhưng chắc phải chờ cho hết dịch Corona, khi mọi người đi làm lại có thêm tí tiền thì mới may ra.

VQ: Nói là bán được 364 quyển, nhưng thực ra chỉ là 292 quyển thôi, vì 72 quyển kia là quà nhuận bút cho mỗi tác giả 1 quyển. Chưa kể hai hay ba quyển là quà tặng không thu tiền, và vài quyển bi lạc mất trong lúc ra mắt. Anh Thế Dũng hài lòng được chút ít cũng là vui rồi. Em nghĩ, nếu không có anh Thế Dũng, cùng chị Tâm Koch đứng phía sau, thì chẳng có ai dám đứng ra đảm nhận việc in ấn và xuất bản. Chúng ta cảm ơn anh chị ấy và hy vọng anh chị vẫn còn nhiệt tình cho những tập sau.

SH: Đúng là vậy em ạ, bởi làm thơ không phải là một nghề kiếm sống, mà là một sự đam mê. Và chúng ta hình như ai cũng thuộc nằm lòng câu thơ của Xuân Diệu viết tặng Tú Mỡ, ông đã than thở rằng: "Nỗi đời cay cực đang giơ vuốt - Cơm áo không đùa với khách thơ".

VQ: Anh là Trưởng ban tuyển chọn cho cả 2 tập thơ. Công việc cụ thể của anh như thế nào, và những gì anh muốn từ các bạn thơ trong tương lai, nếu chúng ta còn có ý định xuất bản thêm nhiều tập nữa?

SH: Tuyển chọn và biên tập là công việc cần nhiều thời gian, đôi khi đến vài tháng, nên phải chịu khó và kiên nhẫn. Trong 2 lần biên tập, anh nhận đến 500 tác phẩm từ bốn phương gửi về. Mỗi tác phẩm, nếu được chọn, anh cần trung bình từ 30 đến 40 phút để hoàn thành các công đoạn cho đến khi có thể đưa được vào nhà in, em nhân lên thì biết số lượng thời gian là ngần nào. Bởi thế cũng cần sự thông cảm và giúp đỡ của những người thân trong gia đình. Họ phải cáng đáng những công việc nhà, những công việc không tên khác mà đáng lí ra mình phải lo. Chưa kể thời gian vô cùng bất định, từ sáng sớm cho đến khuya lơ khuya lắc, ngày nghỉ cuối tuần hay lễ lộc thì... quên đi cho nhanh. Nói chung nếu không có những yếu tố trên, cộng thêm với sự đam mê thích thú thì khó đạt thành công, mà chỉ tạo thêm nhức đầu cho chính mình và làm xáo trộn cuộc sống của cả gia đình.

VQ: Đó là vấn đề thời gian, khả năng cùng điều kiện. Thế nhưng cụ thể về công việc thì như thế nào?

SH: Đầu tiên là phải kết nối được với nhiều người. Tạo sự hứng khởi để các tác giả gửi thơ. Dành một số thời gian nhất định để giao lưu với họ. Khi nhận thơ rồi phải dành thời gian đọc kỹ. Nếu bài thơ có khả năng được tuyển chọn thì xem xét sửa lỗi chính tả toàn bộ. Sau đó xem có gì phạm niêm luật hay không nếu thuộc loại thơ cần hoàn chỉnh về niêm luật, như thơ lục bát, thơ Đường luật, thơ song thất lục bát... vân vân. Rồi ghép ảnh, rồi trình bày đồng bộ các hình thức bài thơ. Cũng tốn công không kém là khâu kiểm tra thơ có "cầm nhầm" của ai đó không. Việc này gian nan và khó tránh khiếm khuyết, vì không ai biết hết các bài thơ khác trên đời. Vấn đề lô-gích trong thơ cũng cần để ý. Rồi các buổi điện đàm hay bút đàm với các tác giả, đôi khi khá căng thẳng, nhằm trao đổi với họ trên tinh thần xây dựng, về nội dung, hay một chữ, hoặc một câu nào đó cần thay đổi thích hợp, để nâng thêm chất lượng bài thơ.

VQ: Đúng là một khối công việc anh nhỉ. Thế thì anh có yêu cầu gì cho các tác giả trong tương lai không?

SH: Nếu các tác giả cùng giúp sức thì người làm công việc tuyển chọn hay biên tập sẽ đỡ vất vả nhiều lắm, dù bất cứ người ấy sau này là ai. Các bạn hãy cẩn thận về chính tả và văn phạm tiếng Việt. Chính tả thì ai cũng có thể viết sai, một phần vì chủ quan, hay do thói quen của vùng miền. Một phần khác là do thiếu cẩn thận. Vì vậy các bạn phải đọc lại nhiều lần bài thơ của mình trước khi gửi đi. Những từ không chắc ăn thì phải tra từ điển. Cả việc viết hoa hay không viết hoa cũng không được tùy tiện. Về niêm luật cũng vậy, đừng chủ quan, mà phải tra cứu và so sánh. Khi dùng chữ và ý phải đắn đo suy nghĩ, trau chuốt và mài giũa, dù đã viết xuống rồi cũng cần đọc lại nhiều lần, để tìm ra những từ hay ý thích hợp hoặc hay hơn. Anh cam đoan với em, khi đọc lại nhiều lần mình luôn tìm được cái mới, chưa kể là đôi lúc phải vò nát bài thơ cho vào sọt rác và viết lại.

VQ: Đó là những chú ý khi sáng tác và viết ra giấy. Nhưng còn tinh thần hợp tác của tác giả thì sao?

SH: Các tác giả nên có tinh thần cầu thị, không bảo thủ hay tự mãn mà phải học hỏi và cố gắng sáng tác liên tục, vì văn ôn võ luyện mà. Luôn giữ tinh thần xây dựng trong mọi bàn luận, để cùng tiến lên. Anh hy vọng, trong tinh thần đó thì với Tuyển tập tiếp theo, những người có trách nhiệm đỡ vất vả hơn nhiều. Và cuối cùng anh mong mọi người hãy chuẩn bị từ bây giờ cho Tuyển tập 3, dù thời gian chờ đợi cũng phải 2 hay 3 năm nữa. Tuyển tập 3 chỉ nhận những sáng tác từ năm 2019 trở đi mà thôi.

VQ: Cảm ơn anh về những thông tin mà anh muốn truyền tải đến bạn thơ trên toàn nước Đức. Bây giờ em hỏi anh một câu cuối cùng, hơi cá nhân một tí. Anh là dân kỹ thuật, một kỹ sư ngành viễn thông từ trường Đại học TU-Berlin. Nhà nước Đức đã cấp anh 5 bằng phát minh chuyên ngành. Nhà nước Việt Nam đã mời anh chủ trì vài buổi giảng dạy ngắn ngày, tại các viện nghiên cứu và đại học ở Hà Nội và Sàigòn, để chuyển giao tri thức với các kỹ thuật gia trong nước, vào những năm 80, 90 và 2000. Dân kỹ thuật rất khô khan, làm sao anh lại có duyên đến với thơ?

SH: Đúng là dân kỹ thuật không thể "ướt át", vì suốt ngày quần quật với các công thức toán hay các định đề vật lý khô khan. Anh đến với thơ là một sự tình cờ khi còn là học trò, may mắn gặp được một thầy giáo dạy văn thơ rất chi là tuyệt, nhờ vậy anh nắm được căn bản cũng nhiều. Trong thời sinh viên, bao nhiêu bài vở rồi thi cử cứ dày đặc, anh không có hứng viết thơ. Sau này khi ra trường, bị công việc gây áp lực quá anh tìm đến với thơ, như một môn giải trí để giải tỏa và cân bằng cuộc sống. Cho đến nay, dù áp lực công việc không còn, nhưng thơ đã biến thành một sự đam mê.

VQ: Em rất vui về buổi nói chuyện ngắn và thú vị này, nhân dịp kỷ niệm 1 năm ngày ra mắt thành công Tuyển tập 2 "Thơ Việt ở Đức". Bây giờ em xin phép được thay mặt các tác giả và những người yêu thích thơ tặng anh... một nụ hôn nồng thắm để cảm ơn anh, cảm ơn các tác giả tập thơ cùng các bạn yêu thơ.

SH: Anh cũng cảm ơn em thực hiện cuộc phỏng vấn này, và xin được cùng Vân Quyên chuyển tới các tác giả tập thơ, các bạn yêu thơ, cùng Quý độc giả, lời chúc mừng bước sang Năm mới 2021 bằng tiếng Đức “Guten Rutsch ins neue Jahr“.

Sa Huỳnh & Vân Quyên - Berlin, 29.12.2020