Thuế tối thiểu toàn cầu: Cần nội luật hóa các quy định để thực thi

Việc thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu mở ra cơ hội để Việt Nam tiến hành rà soát, đánh giá lại hiệu quả của hệ thống ưu đãi thuế hiện hành.

Tạo niềm tin cho các nhà đầu tư

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 6, sáng 10/11, Bộ trưởng Bộ Tài chính Hồ Đức Phớc, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình dự thảo Nghị quyết về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.

Theo ông Phớc ngày 8/10/2021, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đưa ra tuyên bố Khung giải pháp Hai trụ cột để giải quyết các thách thức phát sinh từ nền kinh tế kỹ thuật số.

Thuế tối thiểu toàn cầu không phải là điều ước quốc tế, không phải là cam kết quốc tế, không bắt buộc các quốc gia phải áp dụng.

Tuy nhiên, nếu Việt Nam không áp dụng thì vẫn phải chấp nhận việc các quốc gia khác áp dụng Thuế tối thiểu toàn cầu, có quyền thu thuế bổ sung đối với các doanh nghiệp tại Việt Nam (nếu thuộc đối tượng áp dụng) mà được hưởng mức thuế suất thực tế tại Việt Nam thấp hơn mức tối thiểu toàn cầu 15%, đặc biệt là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Trước bối cảnh nêu trên, để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình, Việt Nam cần khẳng định áp dụng Thuế tối thiểu toàn cầu. Theo hướng dẫn của OECD về quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu, Thuế tối thiểu toàn cầu có bản chất là thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung và các nước cần quy định trong hệ thống pháp luật của mình cho phù hợp...

Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội Lê Quang Mạnh cho biết, các quy định về việc áp dụng Thuế Tối thiểu toàn cầu của OECD, hay còn được gọi là quy định về chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu, được OECD đề xuất và bắt đầu áp dụng từ kỳ tính thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2024 (áp dụng mức thuế Thu nhập doanh nghiệp tối thiểu 15% tính trên toàn cầu cho các doanh nghiệp đa quốc gia có doanh số năm trên 750 triệu Euro).

Nội dung thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu này đã đạt được sự thoả thuận tham gia của hơn 100 quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Hiện nhiều nước đã nội luật hoá các quy định này để áp dụng cho kỳ tính thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2024.

Cơ quan thẩm tra cho rằng, nếu Việt Nam không nội luật hoá các quy định về thuế tối thiểu toàn cầu thì các nước xuất khẩu đầu tư sẽ được thu khoản thuế Thu nhập doanh nghiệp bổ sung (cho đủ mức 15%) đối với các công ty đa quốc gia có dự án đầu tư nước ngoài tại Việt Nam và đang nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp thực tế dưới 15%.

Vì vậy, để giữ quyền đánh thuế của Việt Nam trong bối cảnh các nước xuất khẩu đầu tư sang Việt Nam sẽ thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu từ kỳ tính thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2024, đa số ý kiến trong Uỷ ban Tài chính ngân sách cho rằng, cần thiết phải ban hành một văn bản pháp luật để tạo cơ sở pháp lý cho các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài thuộc diện điều chỉnh của thuế tối thiểu toàn cầu có thể kê khai thuế Thu nhập doanh nghiệp bổ sung tại Việt Nam thay vì để các nhà đầu tư nước ngoài nộp khoản thuế bổ sung này tại nước mẹ.

“Mặt khác, việc sớm ban hành Nghị quyết sẽ thể hiện rõ quyết tâm của Việt Nam trong việc thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu từ 1/1/2024, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư về môi trường pháp lý tại Việt Nam”, ông Mạnh nhấn mạnh.

Trong bối cảnh Chính phủ chưa triển khai kế hoạch sửa đổi, bổ sung Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp để quy định vào Luật các nội dung liên quan đến thuế tối thiểu toàn cầu, đa số ý kiến trong Ủy ban Tài chính ngân sách nhất trí cần tạm thời ban hành Nghị quyết (thí điểm) của Quốc hội về việc áp dụng thuế Thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo Quy định về thuế tối thiểu toàn cầu của OECD trước khi tiến hành sửa Luật để bảo đảm quyền thu thuế của Việt Nam, phù hợp với xu thế và chuẩn mực quốc tế trong quản lý thuế;

Đồng thời, đề nghị Chính phủ báo cáo rõ về kế hoạch, thời gian sửa đổi, bổ sung Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp để bảo đảm các nội dung về thuế phải được quy định một cách thống nhất trong Luật.

Đề nghị đánh giá đầy đủ tác động

Ông Mạnh cho biết, đa số ý kiến trong Ủy ban Tài chính Ngân sách nhất trí cần sớm nội luật hoá việc thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu.

Các chuyên gia đều cho rằng việc thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu mở ra cơ hội để Việt Nam tiến hành rà soát, đánh giá lại hiệu quả của hệ thống ưu đãi thuế hiện hành.

“Vì vậy, Uỷ ban Tài chính Ngân sách đề nghị Chính phủ đánh giá đầy đủ tác động đối với môi trường đầu tư do việc thực hiện thuế tối thiểu toàn cầu, để khi tiến hành sửa Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp, ngoài việc đưa vào Luật các quy định về thuế tối thiểu toàn cầu, Chính phủ đồng thời cần nghiên cứu, cải cách hệ thống thuế suất và ưu đãi thuế một cách tổng thể và phù hợp, để có hướng xử lý về chính sách đối với các nhà đầu tư mới và bảo đảm hiệu quả thực tế của các ưu đãi thuế”, ông Mạnh cho hay.

Theo đó, cần nghiên cứu thay thế chính sách ưu đãi hiện hành dựa trên lợi nhuận (thông qua việc miễn, giảm thuế) bằng các biện pháp ưu đãi dựa trên chi phí một cách phù hợp.

Theo ông Lê Quang Mạnh, báo cáo đánh giá tác động của Chính phủ đã tính toán dựa trên số liệu quyết toán thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2022 và dự kiến có khoảng 122 tập đoàn đầu tư nước ngoài sẽ thuộc diện điều chỉnh của Nghị quyết với tổng số thuế Thu nhập doanh nghiệp nộp bổ sung là 14.600 tỷ đồng.

Đối với các tập đoàn trong nước, báo cáo của Chính phủ dự kiến có 6 tập đoàn sẽ thuộc diện điều chỉnh của Nghị quyết và dự kiến số thuế Thu nhập doanh nghiệp bổ sung (IIR) có thể thu từ các khoản đầu tư ra nước ngoài của các tập đoàn này là khoảng 73 tỷ đồng (trong trường hợp các nước nhận đầu tư không áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu).

Tuy nhiên, theo Quy định về thuế tối thiểu toàn cầu, ngay cả đối với phần thu nhập trong nước của các tập đoàn này đang có thuế suất thực tế dưới 15% cũng sẽ phải nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa để tránh việc các nước thứ 3 sẽ được quyền thu khoản thuế này của Việt Nam từ năm 2025. Đây sẽ có thể là ảnh hưởng đáng kể đối với các tập đoàn trong nước.

Báo cáo đánh giá tác động của Chính phủ hiện còn chưa đánh giá hết những tác động này, bao gồm cả khả năng số tập đoàn trong nước bị ảnh hưởng sẽ thay đổi hàng năm và có thể là nhiều hơn số lượng đang dự kiến. Vì vậy, Chính phủ cần tính đến các tác động này để chuẩn bị phương án, quan điểm xử lý phù hợp

Lỗ hổng thuế từ nhà hàng, khách sạn

Tình trạng nhà hàng, quán ăn, khách sạn không xuất hóa đơn đã được đưa lên nghị trường Quốc hội. Thực tế, điều này diễn ra từ lâu và vẫn đang phổ biến.

Thất thu thuế từ nhà hàng, khách sạn

Chị Thụy Vy (Q.7, TP.HCM) sau khi đi ăn ở một nhà hàng chay trên địa bàn Q.3 thấy đắt hơn nên xem kỹ lại phiếu tính tiền thì thấy bị tính thêm thuế giá trị gia tăng (GTGT) 8% và phí phục vụ 5%. Với những món ăn khoảng 1 triệu đồng thì phần thuế và phí trả thêm lên hơn 100.000 đồng. Chị Vy thắc mắc, không lấy hóa đơn tại sao phát sinh thêm thuế thì nhận được phản hồi là khách hàng có lấy hay không lấy hóa đơn thì nhà hàng vẫn tính thuế GTGT. Dù vậy, chị cũng không lấy hóa đơn vì "cũng không biết để làm gì". Rất nhiều người như chị Vy, bị tính thuế GTGT dù không lấy hóa đơn và đây chính là lỗ hổng gây thất thoát thuế lâu nay.

Chưa hết, để giấu doanh thu, một số điểm nhà hàng, khách sạn yêu cầu người tiêu dùng (NTD) chuyển khoản thanh toán vào tài khoản cá nhân thay vì công ty. Chị Mai Phương (Q.7, TP.HCM) kể, đầu tháng 11 đi chơi cùng đồng nghiệp ra Hà Nội 2 đêm, cả đoàn thuê 4 phòng ngủ khách sạn ở trung tâm thành phố với giá 6,9 triệu đồng. Nếu quẹt thẻ tín dụng thì khách sạn tính thêm phí thẻ gần 2%, chị Mai Phương đề nghị chuyển khoản. Lúc này, nhân viên khách sạn cung cấp thông tin tài khoản của một cá nhân. "Tất nhiên, tôi cũng không lấy hóa đơn vì mình bỏ tiền túi đi chứ có ai thanh toán cho đâu mà lấy", chị Mai Phương nói.

Tương tự, chị Thanh Vân (Q.Tân Bình, TP.HCM) cho biết thường khi đi ăn uống, ở khách sạn nếu không được công ty thanh toán chi phí tiếp khách thì chị gần như không lấy hóa đơn. "Lấy để tham gia chương trình Hóa đơn may mắn thì khả năng cao là không trúng giải. Trường hợp quy định cho phép cá nhân được phép trừ đi chi phí trước khi tính thuế thu nhập cá nhân (TNCN) thì kiểu gì tôi cũng phải lấy cho được hóa đơn", chị Vân cười.

Vài năm trở lại đây, cơ quan thuế đã triển khai các biện pháp chống thất thu thuế đối với nhà hàng, khách sạn… Chẳng hạn chương trình Hóa đơn may mắn được cơ quan thuế các tỉnh thành trên cả nước triển khai hằng quý nhằm khuyến khích người dân lấy hóa đơn, và cũng nhằm thực hiện nghiêm việc thanh toán không dùng tiền mặt theo quy định giữa Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước, tránh thất thoát nguồn thu.

Cần triển khai thêm các giải pháp

Chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú nhận xét, kinh doanh quán ăn, nhà hàng, khách sạn… dù có mạng lưới lớn trên các tỉnh thành, có những nơi đông khách nhưng số thu thuế thấp, chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng ngân sách. Ngoài các doanh nghiệp (DN), còn có hộ kinh doanh tham gia vào những lĩnh vực này. Đặc điểm của hộ kinh doanh là khoán thuế nên việc kê khai doanh thu thấp hơn để có thể bù đắp những khoản đầu vào không có hóa đơn. Thêm vào đó, thương mại điện tử đang phát triển mạnh, DN hay hộ kinh doanh chỉ cần một địa điểm nhỏ mở cửa hàng, còn lại có thể kinh doanh online nên việc nắm bắt doanh thu tính thuế là khó. Chính vì vậy, theo ông Tú, chương trình Hóa đơn may mắn, hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền chỉ mang tính chất khuyến khích. Đa số người đi ăn nhà hàng, ở khách sạn không lấy hóa đơn nên thất thu từ mảng này vẫn lớn.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tú, để DN, hộ kinh doanh kê khai đầy đủ, cơ quan thuế cần tính đến điểm yếu của những nhà hàng, khách sạn… là nhiều khoản chi phí không hợp thức hóa được các chi phí đầu vào, ví dụ mua những nguyên vật liệu chỉ có ở chợ, ở hộ bán hàng không có hóa đơn. Vì vậy, phải làm sao có giải pháp cho họ hợp thức hóa được những chi phí này. Thêm vào đó, cần có quy định công khai giá niêm yết sản phẩm, dịch vụ của các điểm kinh doanh có thuế hay chưa thuế, tránh hiện tượng khi NTD yêu cầu lấy hóa đơn thì đơn vị kinh doanh tính thêm thuế GTGT trên giá bán. Việc công khai giá cũng nhằm tránh hiện tượng chặt chém, đưa giá lên cao không quản lý được.

"Hiện giá hàng hóa, dịch vụ cứ tù mù thì làm sao chống được thất thu thuế. Đối với việc không công khai giá niêm yết, cần có mức xử phạt hành chính nặng. Đồng thời, cơ quan thuế công khai số điện thoại ở những cửa hàng ăn uống, khách sạn… với vị trí dễ nhìn nhất để tránh trường hợp NTD yêu cầu xuất hóa đơn mà đơn vị đó viện lý do chưa xuất ngay được, hẹn xuất hóa đơn sau rồi không gửi", ông Tú kiến nghị.

Tuy nhiên, ông Tú cho rằng những giải pháp trên là gián tiếp, nên cần áp dụng giải pháp trực tiếp, đó là cho phép NTD đưa các chi phí vào trước khi xác định thu nhập chịu thuế TNCN. Khi cho phép người nộp thuế được trừ đi một khoản nhất định chi tiêu cho cuộc sống thì họ sẽ yêu cầu đơn vị bán hàng cung cấp hóa đơn. Đây là giải pháp hiệu quả, chống thất thu thuế đối với các hoạt động bán lẻ. "Các giải pháp cần kết hợp một cách đồng bộ thì tôi tin rằng đơn vị kinh doanh không thể nào giấu được doanh thu", ông Tú cho biết.

Cùng quan điểm, ông Trần Xoa, Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang, nhận xét: Những giải pháp khuyến khích lấy hóa đơn hiện nay còn một số hạn chế như một quý mới triển khai quay thưởng 1 lần tìm hơn chục giải trong hàng chục, hàng trăm triệu hóa đơn phát hành thì sẽ làm nản NTD không trúng giải, sau này họ sẽ không lấy hóa đơn. Hơn nữa, đơn vị áp dụng hóa đơn, tính thuế GTGT trên giá sẽ có giá cao hơn những nơi không xuất hóa đơn, giá sản phẩm, dịch vụ thấp hơn.

Điều này sẽ tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh. Chính vì vậy về lâu dài, khi sửa đổi luật thuế TNCN cần cho phép người nộp thuế được khấu trừ chi phí. Lúc này NTD sẽ chịu khó lấy hóa đơn hơn. Tuy nhiên, giải pháp có thể triển khai ngay là cơ quan thuế dành một phần ngân sách triển khai chương trình thu thập hóa đơn đổi phiếu mua hàng. Ví dụ, NTD lấy hóa đơn có trị giá khoảng 3 triệu đồng, có thể đổi được bao nhiêu phiếu mua xăng.

"Giải pháp này ngân sách sẽ không mất vì cơ quan thuế sẽ thu được thuế GTGT từ những hóa đơn này. Chỉ cần triển khai giải pháp này vài năm, doanh thu của các đơn vị kinh doanh sẽ bộc lộ hết. Ngân sách sẽ thu nhiều hơn, môi trường kinh doanh sẽ cạnh tranh lành mạnh hơn, cũng như không phát sinh tiêu cực khi triển khai các biện pháp khoán thuế", ông Trần Xoa cho hay.

Dự án trọng yếu 10.000 tỷ ở TP.HCM sắp hoàn thành nhưng bị 'đắp chiếu' - lý do bất ngờ phía sau?

Mới đây, Phó Thủ tướng Trần Lưu Quang đã phải chỉ đạo gỡ vướng cho dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng, rộng 750 km2, phục vụ 6,5 triệu dân tại TP.HCM.

Phó Thủ tướng chỉ đạo gấp

Văn phòng Chính phủ vừa thông báo kết luận của Phó thủ tướng Chính phủ Trần Lưu Quang, Tổ trưởng Tổ công tác chỉ đạo rà soát, tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng. Đây là dự án vô cùng quan trọng, cấp thiết nhưng triển khai rất chậm.

Về vướng mắc pháp lý, UBND TP.HCM cần nghiên cứu 2 phương án:

Phương án 1, áp dụng Điều 2 của Nghị quyết số 40/NQ-CP của Chính phủ để chủ động giải quyết, nếu vẫn còn vướng mắc thì báo cáo rõ, cụ thể vướng ở điểm nào và đề xuất giải pháp.

Phương án 2, báo cáo Thường trực Chính phủ giao Bộ KH&ĐT chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và các cơ quan có liên quan nghiên cứu điều khoản chuyển tiếp phù hợp để tháo gỡ vướng mắc liên quan đến việc thi hành Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Đồng thời, Bộ KH&ĐT chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính nghiên cứu quy định pháp luật liên quan đến thẩm quyền quyết định chủ trương sử dụng vốn ngân sách nhà nước để thanh toán cho nhà đầu tư dự án.

Về vướng mắc nguồn vốn, UBND TP.HCM báo cáo Ban Thường vụ và Ban Chấp hành Đảng bộ TP.HCM có chủ trương giao nhiệm vụ cho cơ quan, đơn vị liên quan kịp thời tháo gỡ để tiếp tục thực hiện dự án, vì việc này thuộc thẩm quyền của TP.

Phó Thủ tướng Trần Lưu Quang cũng yêu cầu UBND TP.HCM nghiên cứu ý kiến của Tổ công tác và khẩn trương thực hiện đầy đủ ý kiến chỉ đạo của Chính phủ, báo cáo Tổ công tác trong tháng 11.

Trước đó, Chính phủ đã phải thành lập tổ công tác do Phó thủ tướng Trần Lưu Quang làm tổ trưởng nhằm tìm cách gỡ vướng cho dự án sớm về đích.

Vướng mắc chính trong việc dự án ngừng thi công là việc thanh toán để có thể tiếp tục giải ngân cho nhà đầu tư. Để hoàn thiện dự án, nhà đầu tư cần vay thêm khoảng 1.800 tỷ đồng từ Ngân hàng, nhưng Ngân hàng hiện chưa duyệt vì dự án chưa bảo đảm nguyên tắc an toàn về tài chính.

Dự án giải quyết ngập do triều do Công ty cổ phần đầu tư xây dựng Trung Nam là nhà đầu tư, thực hiện theo hình thức hợp đồng BT (xây dựng – chuyển giao) với tổng mức đầu tư khoảng 10.000 tỷ đồng (chưa bao gồm lãi vay), phương án thanh toán bằng quỹ đất kết hợp tiền.

Theo Sở Kế hoạch và Đầu tư TP.HCM, với tình hình hiện nay, việc thanh toán cho nhà đầu tư là yêu cầu cấp bách và là điều kiện tiên quyết để tháo gỡ khó khăn vướng mắc, hoàn thành công trình. Với khối lượng công việc còn lại, sau khi được giải ngân và thi công trở lại, dự án cần khoảng 9 – 12 tháng để hoàn thành.

Sốt ruột chờ dự án chống ngập 10.000 tỷ

Khởi công giữa năm 2016, dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng là một trong những dự án trọng điểm, có vai trò trọng yếu, đặt mục tiêu kiểm soát ngập do triều, ứng phó biến đổi khí hậu cho 570 km2 với khoảng 6,5 triệu dân ven sông Sài Gòn và trung tâm TPHCM.

Khi đưa vào sử dụng, dự án sẽ chủ động điều tiết hạ thấp mực nước trong các kênh rạch nhằm cải thiện khả năng tiêu thoát của các dự án thoát nước đô thị thông qua hệ thống các trạm bơm đặt tại các cống kiểm soát triều; hỗ trợ trữ nước mưa khi có mưa kết hợp với triều cường; góp phần cải tạo cảnh quan và môi trường nước trong khu vực dự án; bảo đảm giao thông thủy theo cấp và quy định của TP.HCM.

Tiến độ tại 9 hạng mục chính của dự án như sau:

Cống Bến Nghé (đạt 97%): nằm cạnh cầu Mống, thuộc quận 1. Cống này có thiết kế khác biệt so với hệ thống cống ngăn triều còn lại của dự án như được lắp cửa van nặng 434 tấn, hình vòng cung chìm 40 m.

Cống Tân Thuận (93%): được lắp đặt tại khu vực kênh Tẻ, nằm gần như song song với cầu Tân Thuận 2, hướng giao với sông Sài Gòn.

Cống Phú Xuân (90%): nằm tại huyện Nhà Bè, hai cửa van nặng 212 tấn của cống đã được lắp đặt xong.

Cống Mương Chuối (93%): đặt tại sông Mương Chuối (huyện Nhà Bè) có quy mô lớn nhất trong 6 cống ngăn triều của toàn dự án. Cống dài hơn 200 m, có 4 cửa van ngăn nước trọng lượng từ 230 - 320 tấn đã được lắp đặt.

Cống Cây Khô (86%): vị trí xa trung tâm thành phố nhất, thuộc khu vực huyện Bình Chánh - Nhà Bè, giúp ngăn triều, điều tiết nguồn nước từ sông Soài Rạp, sông Cần Giuộc đổ vào trung tâm TP.HCM.

Cống Phú Định (88%): đặt tại Kênh Đôi (quận 8) có chức năng ngăn triều, kiểm soát nguồn nước sông Vàm Cỏ Đông và sông Cần Giuộc đổ vào trung tâm TP.HCM. Cống Phú Định đã hoàn thành lắp cửa van 230 tấn.

Bên cạnh đó là các hạng mục tuyến đê kè (85%), cầu Kinh Bà Bướm (92%), Nhà quản lý trung tâm (85%), hệ thống SCADA cũng đã hoàn tất mua thiết bị và nhập kho cũng như hoàn tất lắp đặt kết cấu các hạng mục.

Khác với những dự án chống ngập vừa, nhỏ, người dân thành phố đặt kỳ vọng nhiều nhất vào dự án này thế nhưng nó lại tạm dừng nhiều lần trong những năm qua. Công trình dự kiến hoàn thành sau 3 năm, nhưng phải dừng thi công từ tháng 4/2018. Giữa tháng 11/2020 dự án tiếp tục ngưng do UBND thành phố chưa ký phụ lục hợp đồng gia hạn thời gian hoàn thành (hợp đồng hết hạn từ tháng 6/2020).

Sau đó, TP.HCM lại đặt kế hoạch đến năm 2023 dự án vận hành, nhưng đến nay, tất cả các hạng mục vẫn đang "án binh bất động". Vì vậy, UBND TP.HCM đã phải ký phụ lục hợp đồng gia hạn thời gian hoàn thành dự án đến tháng 5/2024.

Nan giải cứu đại dự án giao thông “đứng hình”

Không dễ để “hồi sinh” một số dự án trọng điểm trong lĩnh vực hạ tầng giao thông bị “đứng hình” nhiều năm nay, trong đó Dự án Tuyến đường sắt Yên Viên - Phả Lại - Hạ Long - Cái Lân là ví dụ điển hình.

Nỗi đau đầu lớn nhất

Không ngạc nhiên khi Dự án Tuyến đường sắt Yên Viên - Phả Lại - Hạ Long - Cái Lân (gọi tắt là Dự án Đường sắt Cái Lân) lại nằm danh sách các dự án quan trọng quốc gia, dự án trọng điểm trong lĩnh vực hạ tầng giao thông không hiệu quả, chậm tiến độ vừa được Bộ Giao thông - Vận tải (GTVT) tổng hợp gửi Bộ Kế hoạch và Đầu tư vào đầu tuần trước.

Ngoài Dự án Dự án Đường sắt Cái Lân, tại Công văn số 12661/BGTVT - KHĐT, Bộ GTVT cho biết, trên cơ sở các tiêu chí do Bộ Kế hoạch và Đầu tư gợi mở, có thêm 2 dự án được xếp vào diện các dự án quan trọng quốc gia, các dự án trọng điểm không hiệu quả, chậm tiến độ gồm: Dự án Xây dựng đường cao tốc Bến Lức - Long Thành và Dự án Xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội, (tuyến số 1), giai đoạn I.

Đặc điểm chung của cả 3 dự án này là đều đang triển khai dang dở, mốc thời hạn hoàn thành bị vỡ rất sâu so với kế hoạch ban đầu (khoảng 10 năm), thậm chí, còn chưa định được thời gian hoàn thành.

Trước đó, vào đầu tháng 10/2023, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã có Công văn số 8176/BKHĐT-PTHTĐT gửi các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương; UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đề nghị báo cáo về việc xử lý khó khăn, vướng mắc đã tồn tại nhiều năm của các dự án quan trọng quốc gia, các dự án trọng điểm không hiệu quả, chậm tiến độ.

Được biết, tại Nghị quyết số 53/NQ-CP ngày 14/4/2023 của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 74/2022/QH15 ngày 15/11/2022 của Quốc hội về đẩy mạnh việc thực hiện chính sách, pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, Bộ Kế hoạch và Đầu tư được Chính phủ giao nhiệm vụ chủ trì rà soát, tổng hợp, phân loại và xây dựng kế hoạch, lộ trình để có phương án xử lý khó khăn, vướng mắc đã tồn tại nhiều năm, đặc biệt là các dự án quan trọng quốc gia, các dự án trọng điểm không hiệu quả, chậm tiến độ.

“Đơn vị chủ quản cần đưa ra đánh giá sơ bộ tính hiệu quả; các nguyên nhân khách quan, chủ quan khiến công trình đang bị chậm tiến độ, đồng thời kiến nghị rõ cấp có thẩm quyền xử lý và cơ quan có trách nhiệm trình xử lý”, Công văn số 8176 do ông Đỗ Thành Trung, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư ký nêu rõ.

Cần phải nói thêm, trong 3 dự án trọng điểm chậm tiến độ kéo dài, Dự án Đường sắt Cái Lân đang là “nỗi đau đầu” của Bộ GTVT.

Dự án Đường sắt Cái Lân có chiều dài 131 km (43 km xây dựng mới và 88 km cải tạo, nâng cấp), được phê duyệt chủ trương đầu tư vào năm 2004 với tổng mức đầu tư 7.665 tỷ đồng và được chia thành 4 tiểu dự án vận hành độc lập.

Đây là công trình có vai trò quan trọng trong phát triển hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, góp phần hoàn thiện mạng lưới GTVT khu vực phía Bắc, nhất là khu tam giác trọng điểm kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.

Công trình này được khởi công vào năm 2005, dự kiến hoàn thành vào đầu năm 2012. Tuy nhiên, giai đoạn năm 2008 - 2011 nền kinh tế nước ta gặp nhiều khó khăn do chịu ảnh hưởng cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, nên Dự án phải đình hoãn, giãn tiến độ theo Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 24/2/2011 của Chính phủ về những giải pháp chủ yếu tập trung kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội.

Tới nay, Dự án mới hoàn thành đưa vào khai thác Tiểu dự án 1 (đoạn Hạ Long - Cái Lân); 3 tiểu dự án còn lại (Yên Viên - Lim, Lim - Phả Lại, Phả Lại - Hạ Long) mới triển khai đền bù, giải phóng mặt bằng, thi công nền đường và một số hạng mục trên tuyến.

Đại diện Ban Quản lý dự án đường sắt (Bộ GTVT) cho biết, tổng số vốn đã giải ngân cho toàn dự án là 4.342 tỷ đồng (đạt 56,7%). Tất cả đều là khối lượng dở dang, chưa thể đưa vào khai thác, vận hành.

Điều đáng lo ngại là, các gói thầu mua sắm ray, tà vẹt đã mua phục vụ Tiểu dự án 2, 3, 4 là 771 tỷ đồng, nhưng mới lắp đặt với giá trị khoảng 105 tỷ đồng. Số ray, tà vẹt còn lại trị giá 666 tỷ đồng (ray 393 tỷ, tà vẹt 273 tỷ) chưa được đưa vào lắp đặt (hiện đang được trông coi bảo quản ở một số ga dọc tuyến và kho bãi nhà thầu) sẽ bị ảnh hưởng đến chất lượng và phát sinh kinh phí trông coi, bảo quản, bảo dưỡng.

Từ năm 2017, Dự án không được bố trí kế hoạch vốn, nên không có kinh phí chi trả cho các đơn vị trông coi và thực hiện công tác bảo quản bảo dưỡng (trong đó nhà thầu trông coi các gói thầu ray của tiểu dự án 2, 3 đã nhiều lần đề nghị bàn giao lại toàn bộ vật tư do không bố trí được kinh phí).

Trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội Trần Thị Vân (Bắc Ninh) về kế hoạch khởi động lại Dự án Đường sắt Cái Lân đầu tư dở dang suốt 18 năm qua và rơi vào cảnh “cầu chờ đường, đường lại chờ ray”, Bộ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Văn Thắng khẳng định, đây là vấn đề nhức nhối với ngành GTVT và các cử tri khu vực Bắc Ninh, Quảng Ninh.

“Khi còn là Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh, tôi cũng đã nhiều lần ký văn bản đề nghị sớm khởi động lại Dự án để tránh lãng phí đầu tư và không ảnh hưởng đời sống của người dân vùng dự án”, Bộ trưởng Nguyễn Văn Thắng thông tin.

Tín hiệu tích cực

Trong Công văn số 12661, Bộ GTVT cho biết, nếu tiếp tục để Dự án Đường sắt Cái Lân như hiện nay sẽ gây thiệt hại, ảnh hưởng đến an sinh xã hội.

Tuy nhiên, do lượng vốn đầu tư để hoàn thiện công trình rất lớn, trong khi lợi thế về vận tải hành khách không còn sau khi trục cao tốc Hà Nội - Hải Phòng - Hạ Long hoàn thành đã khiến phương án tài chính hoàn vốn Dự án không còn khả thi. Vì vậy, Bộ GTVT cho biết, việc kêu gọi đầu tư theo hình thức xã hội hóa để hoàn thiện công trình không nhận được quan tâm, đề xuất của nhà đầu tư.

Theo quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, tuyến Yên Viên - Phả Lại - Hạ Long - Cái Lân vẫn tiếp tục được quy hoạch với lộ trình đầu tư trước năm 2030.

Tuy nhiên, do Dự án được phê duyệt đầu tư đã lâu (18 năm) và thực tiễn đã có những thay đổi nhất định về định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, khu vực triển khai Dự án, nên Bộ GTVT đang tổ chức rà soát, lập hồ sơ điều chỉnh Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi Dự án.

“Đây là cơ sở để kiến nghị cấp có thẩm quyền tiếp tục bố trí vốn ngân sách Nhà nước để đầu tư dự án theo lộ trình đã được phê duyệt”, lãnh đạo Bộ GTVT thông tin.

Đối với Dự án Xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội, tuyến số 1, giai đoạn I (bao gồm tổ hợp ga Ngọc Hồi), sau khi cơ bản dừng triển khai từ năm 2017 để thực hiện điều chỉnh chủ trương đầu tư, công trình này đã được Thủ tướng Chính phủ cho phép Bộ GTVT chuyển giao cho UBND TP. Hà Nội thực hiện đầu tư đối với tuyến đường sắt đô thị Yên Viên - Ngọc Hồi.

Riêng đối với tổ hợp ga Ngọc Hồi với vai trò là ga đầu mối phía Nam, đáp ứng chức năng của đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Bộ GTVT đang phối hợp với UBND TP. Hà Nội rà soát làm rõ phạm vi, quy mô đầu tư, báo cáo cơ quan chủ quản để báo cáo Thủ tướng Chính phủ.

Được biết, tuyến đường sắt đô thị số 1 Hà Nội được Bộ GTVT nghiên cứu rất sớm, từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước, đã phải trải qua khá nhiều lần tách nhập và điều chỉnh. Trong lần điều chỉnh gần nhất (năm 2017), Dự án Xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội, tuyến số 1, giai đoạn I có tổng mức đầu tư trên 19.400 tỷ đồng, sử dụng vốn vay ODA Nhật Bản và vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam.

Tính đến thời điểm hiện tại, Dự án mới chỉ tiến hành giải phóng mặt bằng tại tổ hợp ga Ngọc Hồi; 11 gói thầu đã ký hợp đồng (chủ yếu là tư vấn) đã có 3 gói thầu đã thanh lý hợp đồng, 8 gói thầu đang được Ban Quản lý dự án đường sắt tiến hành các thủ tục thanh lý theo quy định.

Trong số 3 dự án thuộc danh mục dự án quan trọng quốc gia, dự án trọng điểm trong lĩnh vực hạ tầng giao thông, tín hiệu tích cực rõ nét nhất là Dự án Xây dựng đường cao tốc Bến Lức - Long Thành.

Sau gần 3 năm “ngủ đông” do lâm vào cảnh “giáp hạn vốn”, đến thời điểm này, không khí thi công rầm rộ đã trở lại tại Dự án Xây dựng đường cao tốc Bến Lức - Long Thành do VEC làm chủ đầu tư, đặc biệt là các gói thầu xây lắp thuộc đoạn tuyến phía Đông.

Đây là đoạn tuyến sử dụng vốn vay từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) được khởi động lại ngay sau khi Quốc hội tái bố trí vốn ODA cho Dự án (tháng 6/2023).

Đối với đoạn phía Tây, chủ đầu tư Dự án đang tổ chức lựa chọn nhà thầu các gói thầu: A1, A2-2 và A4, dự kiến triển khai thi công trong quý IV/2023.

Đối với đoạn vay vốn từ Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), gói thầu J2 đã hoàn thành, gói thầu J1 đã tái khởi động, gói thầu J3 đang xin ý kiến JICA về hồ sơ mời thầu và dự kiến triển khai thi công trong quý I/2024.

Theo Bộ GTVT, dự án này còn 2 vướng mắc liên quan đến thủ tục gia hạn hiệp định đối với các gói thầu sử dụng vốn vay JICA để hoàn thành khối lượng còn lại của gói thầu J1, J3 và xử lý các chi phí phát sinh do dừng chờ theo khiếu kiện của nhà thầu.

Bộ GTVT đã đề nghị Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp (với vai trò đại diện chủ sở hữu nhà nước của VEC) chỉ đạo VEC giải quyết các thủ tục liên quan đến việc xử lý khiếu kiện theo thẩm quyền của chủ đầu tư.

“Dự án sử dụng vốn vay nước ngoài, có sự tham gia của nhà thầu nước ngoài và việc giải quyết khiếu nại phải tuân thủ quy định của hợp đồng, điều ước, thỏa thuận quốc tế. Do vậy, cần sự tham gia hỗ trợ của Bộ GTVT, Bộ Xây dựng, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư để tháo gỡ”, lãnh đạo Bộ GTVT thông tin.

Nguồn: Người Đưa Tin; Thanh Niên; Soha; Tin Nhanh Chứng Khoán