EU TÌM RA ‘CỨU CÁNH’ MỚI VỀ KHÍ ĐỐT

Quốc gia này đã nhanh chóng lấp đầy khoảng trống do Nga để lại.

Sau khi cắt giảm mạnh nhập khẩu khí đốt từ Nga, Liên minh châu Âu (EU) đang chuyển dịch nhanh sang khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Mỹ. Dù từng được coi là giải pháp an toàn nhằm bảo đảm nguồn cung năng lượng, xu hướng này hiện làm dấy lên những lo ngại ngày càng lớn về an ninh năng lượng và sự phụ thuộc địa chính trị mới của châu Âu.

Theo dữ liệu được chia sẻ với POLITICO, khoảng 25–27% lượng khí đốt nhập khẩu của EU hiện đến từ Mỹ, tăng mạnh so với mức 5% vào năm 2021. Trước khi xung đột tại Ukraine nổ ra, Nga từng cung cấp khoảng một nửa lượng khí đốt cho EU, nhưng đến nay tỷ trọng này đã giảm xuống chỉ còn khoảng 12%, theo viện nghiên cứu Bruegel. Phần thiếu hụt chủ yếu được bù đắp bằng LNG vận chuyển từ Mỹ, quốc gia hiện là nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới.

Pháp, Tây Ban Nha, Ý, Hà Lan và Bỉ là những nước nhập khẩu LNG Mỹ lớn nhất trong EU. Các thỏa thuận dài hạn mới với các công ty năng lượng Mỹ cho thấy mức độ phụ thuộc này còn có thể gia tăng mạnh. Theo Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), đến năm 2030, khí đốt Mỹ có thể chiếm tới 40% tổng lượng khí đốt tiêu thụ của EU và khoảng 80% tổng lượng LNG nhập khẩu của khối.

Theo bà Ana Maria Jaller-Makarewicz, chuyên gia phân tích tại IEEFA, việc phụ thuộc ngày càng lớn vào khí đốt Mỹ đang tạo ra một dạng rủi ro địa chính trị mới, đi ngược lại mục tiêu lâu dài của EU là đa dạng hóa nguồn cung, giảm nhu cầu nhiên liệu hóa thạch và thúc đẩy năng lượng tái tạo. Một số nhà ngoại giao EU cũng bày tỏ lo ngại rằng Washington có thể sử dụng năng lượng như một công cụ gây sức ép chính sách đối ngoại, dù khả năng Mỹ chủ động cắt nguồn cung LNG cho châu Âu vẫn được đánh giá là thấp.

Dù vậy, trong ngắn hạn, EU gần như không có nhiều lựa chọn thay thế. Khí đốt tự nhiên hiện vẫn đáp ứng khoảng 25% tổng nhu cầu năng lượng của châu Âu, được sử dụng cho phát điện, sưởi ấm và sản xuất công nghiệp. Trong bối cảnh người tiêu dùng và doanh nghiệp EU đang phải chịu chi phí năng lượng thuộc nhóm cao nhất thế giới, LNG Mỹ – với nguồn cung dồi dào và giá tương đối cạnh tranh – vẫn là phương án khó có thể từ chối.

Các quốc gia EU đã cam kết đa dạng hóa nguồn nhập khẩu khí đốt theo luật mới được thông qua, song giới chức thừa nhận điều này khó đạt được trong ngắn hạn do nguồn cung LNG toàn cầu tập trung vào một số ít quốc gia. Những nguồn thay thế tiềm năng như Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất được kỳ vọng sẽ chỉ gia tăng đáng kể từ khoảng năm 2030.

Trong bối cảnh đó, nhiều quan chức châu Âu thừa nhận EU đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: giảm phụ thuộc vào Nga nhưng lại hình thành sự phụ thuộc mới vào Mỹ. “Sự phụ thuộc là có thật, nhưng ở thời điểm hiện tại, châu Âu gần như không còn nhiều lựa chọn khác,” một quan chức EU nhận định.

EU GẶP KHÓ TRONG LỘ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI XANH, GIẢM PHÁT THẢI BỞI HẠ TẦNG GIAO THÔNG CHẬM TRỄ

Hàng loạt dự án hạ tầng giao thông then chốt của Liên minh châu Âu đang chậm tiến độ nghiêm trọng và đội vốn mạnh, làm gia tăng rủi ro không hoàn thành các mục tiêu giao thông vào năm 2030. Thực trạng này không chỉ ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh kinh tế, mà còn đặt ra thách thức lớn đối với lộ trình giảm phát thải và chuyển đổi xanh của EU.

Trong bối cảnh giao thông vận tải được coi là một trong những lĩnh vực phát thải lớn nhất tại châu Âu và đóng vai trò then chốt trong Thỏa thuận Xanh châu Âu, những cảnh báo mới nhất từ Tòa Kiểm toán châu Âu đang cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa tham vọng khí hậu và năng lực triển khai hạ tầng trên thực tế.

Hạ tầng chiến lược chậm tiến độ, đội vốn mạnh

Theo báo cáo mới công bố của Tòa Kiểm toán châu Âu (ECA), mục tiêu hoàn thành Mạng lưới Giao thông Xuyên châu Âu (TEN-T) vào năm 2030 gần như chắc chắn không đạt được nếu xu hướng chậm tiến độ và đội vốn tiếp tục kéo dài.

Kể từ năm 2020, EU đã phân bổ khoảng 15,3 tỷ euro ngân sách chung cho các dự án TEN-T, bao gồm các tuyến đường sắt, đường bộ, đường thủy nội địa, cảng biển và sân bay trọng điểm. Tuy nhiên, 8 “siêu dự án” được ECA đánh giá cho thấy chi phí thực tế đã tăng trung bình 47% so với dự toán ban đầu; đến năm 2025, mức đội vốn đã vượt ngưỡng 82%.

Hai dự án đóng góp lớn nhất vào mức tăng chi phí này là Rail Baltica - tuyến đường sắt chiến lược kết nối các quốc gia vùng Baltic với mạng lưới đường sắt châu Âu và tuyến đường sắt cao tốc Lyon–Turin, công trình then chốt trong kết nối giao thông giữa Pháp và Italy. Ngoài ra, dự án kênh đào Seine Nord Europe cũng ghi nhận tổng chi phí tăng gấp ba lần kể từ khi khởi động.

Theo ECA, đại dịch Covid-19 và xung đột Nga - Ukraine đã khiến giá năng lượng và vật liệu xây dựng leo thang, song đây chủ yếu là yếu tố làm trầm trọng thêm những hạn chế tồn tại từ lâu trong công tác lập kế hoạch, phê duyệt và quản trị các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Giám sát phân tán, dự án kéo dài hàng chục năm

Điểm nhấn đáng chú ý trong báo cáo của ECA là vai trò giám sát của Ủy ban châu Âu đối với tiến độ hoàn thành TEN-T tại các quốc gia thành viên vẫn còn lỏng lẻo.

Các kiểm toán viên cho rằng, dù đã có những cảnh báo rõ ràng từ báo cáo năm 2020, các biện pháp điều chỉnh sau đó chưa đủ mạnh để đảo chiều tình trạng chậm trễ kéo dài.

Báo cáo năm 2020 ghi nhận mức chậm tiến độ trung bình khoảng 11 năm so với kế hoạch ban đầu. Đến báo cáo mới nhất, con số này đã tăng lên 17 năm đối với năm trong số các dự án được đánh giá, cho thấy mức độ trì hoãn ngày càng nghiêm trọng.

Tuyến đường sắt Basque Y tại Tây Ban Nha, theo kế hoạch ban đầu phải vận hành từ năm 2010 và điều chỉnh sang năm 2023, nay sớm nhất cũng phải đến năm 2030 mới có thể hoàn thành. Tuyến Lyon-Turin được dự báo khai trương vào năm 2033, trong khi hầm Brenner Base - một trong những công trình đường sắt ngầm lớn nhất châu Âu - có thể chỉ hoàn tất sau năm 2032.

Theo ECA, việc các quốc gia thành viên ưu tiên lợi ích và tiến độ riêng, trong khi thiếu một cơ chế điều phối đủ mạnh ở cấp EU, đang làm suy yếu mục tiêu xây dựng một mạng lưới giao thông thống nhất, hiệu quả và bền vững.

Áp lực lên mục tiêu khí hậu và kinh tế xanh

Sự chậm trễ của TEN-T đang tạo ra sức ép trực tiếp lên lộ trình giảm phát thải của EU. Giao thông vận tải hiện là một trong những lĩnh vực phát thải khí nhà kính lớn nhất tại châu Âu.

Việc các tuyến đường sắt, đường thủy nội địa và hạ tầng vận tải sạch không được hoàn thiện đúng hạn khiến EU gặp khó trong việc dịch chuyển lưu thông từ đường bộ sang các phương thức ít phát thải hơn.

Ở góc độ kinh tế, một hệ thống giao thông phân mảnh và kém hiệu quả sẽ làm gia tăng chi phí logistics, ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thu hẹp cơ hội thương mại trong nội khối.

Theo ước tính của Cộng đồng các doanh nghiệp đường sắt và hạ tầng châu Âu (CER), để hoàn thiện TEN-T, EU cần khoảng 500 tỷ euro vào năm 2030 và lên tới 1.500 tỷ euro vào năm 2050.

Bài toán đặt ra không chỉ là huy động nguồn vốn, mà còn là cải thiện quản trị dự án và tăng cường cam kết chính sách nhằm bảo đảm hạ tầng giao thông thực sự trở thành động lực cho mục tiêu khí hậu và kinh tế xanh của châu Âu.

2 TÀU CAO TỐC VA CHẠM TẠI TÂY BAN NHA, ÍT NHẤT 40 NGƯỜI THIỆT MẠNG

Vụ tai nạn xảy ra tại Adamuz, tỉnh Cordoba cách thủ đô Madrid 360km về phía Nam.

Tại Tây Ban nha, trong tối Chủ Nhật (ngày 18/1/2026), một tàu cao tốc đã bị trật ray và va chạm vào một tàu cao tốc khác chạy theo hướng ngược lại, khiến ít nhất 40 người thiệt mạng.

Vụ tai nạn xảy ra tại Adamuz tỉnh Cordoba cách thủ đô Madrid 360km về phía Nam và 12 người bị thương đã phải được đưa tới bệnh viện để điều trị đặc biệt. Các chuyên gia tại hiện trường cho biết đã phát hiện một đoạn nối đường ray bị lỗi và đây có thể là yếu tố giúp xác định nguyên nhân xảy ra vụ tai nạn.

Ana Garcia Aranda, 26 tuổi, đang được điều trị tại trung tâm Chữ Thập Đỏ tại Adamuz, cho biết: "Con tàu đã nghiêng về một phía, sau đó mọi thứ tối sầm, và mọi thứ tôi có thể nghe được là những tiếng hét".

Cô đã mô tả về cảnh tượng mà cô chứng kiến, hình ảnh những hành khách người đẫm máu được kéo khỏi những toa tàu. Những nhân viên cứu hỏa đã cứu người chị có thai của cô từ hiện trường và một xe cứu thương đã đưa cả 2 người tới bệnh viện.

"Tôi đã thấy có một số người vẫn ổn, nhưng có những người khác bị thương rất nặng… chúng tôi biết họ sẽ không qua khỏi, nhưng chúng tôi không thể làm gì khác".

Các quan chức cho biết trụ sở cảnh sát tại Huelva, Madrid, Malaga, Cordoba và Seville đã tiếp nhận 43 báo cáo mất tích.

Iñigo Vila, lãnh đạo bộ phận khẩn cấp quốc gia của hội Chữ Thập Đỏ Tây Ban Nha cho biết vụ va chạm đã xảy ra tại một khu vực nhiều đồi núi và vườn ô-liu, một khu vực chỉ có một tuyến đường bộ một làn ra vào khu vực, khiến các xe cứu thương khó có thể tới được hiện trường.

Thống đốc Andalusia ông Juan Manuel Moreno cho biết ít nhất 40 người đã thiệt mạng, và các nhóm cứu thương đang gặp nhiều khó khăn trong việc đưa thiết bị tới hiện trường để tháo dỡ các đống đổ nát để hỗ trợ những người bị kẹt bên dưới.

Thủ tướng Pedro Sanchez đã hủy chuyến công du tới Diễn đàn Kinh tế Thế giới tại Davos, Thụy Sĩ, và Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Oscar Puente đã tới hiện trường trong ngày thứ Hai.

Các đoạn ghi hình từ trên cao của lực lượng cảnh sát cho thấy hai đoàn tàu chở 527 người đã va chạm và dừng lại cách nhau 500 mét. Một toa tàu đã bị vỡ làm đôi, và đầu tàu đã bị nghiền nát.

Một nguồn tin có thông tin về các điều tra cho biết các chuyên gia điều tra hiện trường vụ va chạm đã phát hiện một đoạn nối đường ray bị vỡ, để lại một khoảng trống giữa 2 đoạn đường ray.

Nguồn tin này cho biết đoạn nối đường ray này có thể là yếu tố quan trọng giúp xác định nguyên nhân xảy ra vụ việc.

Ignacio Barron, lãnh đạo Ủy ban Điều tra Tai nạn Đường sắt (CIAF) cho biết: "Yếu tố luôn cần được cân nhắc trong các vụ trật ray là sự tương tác giữa đường ray và con tàu, và yếu tố đó đang là tâm điểm của các điều tra của ủy ban".

Paqui, một phụ nữ sinh sống tại Adamuz đã cùng chồng gấp rút tới hỗ trợ cứu hộ người bị nạn, đã cho biết người chồng đã "tìm thấy một đứa trẻ thiệt mạng bên trong, một đứa trẻ khác đang gọi mẹ. Không một ai có thể sẵn sàng chứng kiến những hình ảnh đó".

Lực lượng cảnh sát cho biết đã mở một văn phòng tại Cordoba để người thân cung cấp mẫu DNA giúp xác định danh tính người thiệt mạng.

Trên kênh radio Cadena Ser, Giám đốc công ty đường sắt Renfe ông Álvaro Fernandez Heredia cho biết con tàu của công ty Iryo đã di chuyển từ Malaga tới Madrid ở vận tốc 110km/h trước khi bị trật ray.

Ông cho biết khoảng 20 giây sau đó, con tàu thứ 2 di chuyển hướng ngược lại tới Huelva với vận tốc 200km/h đã va chạm vào 2 toa tàu dưới cùng của tàu Iryo hoặc những mảnh vỡ trên đường ray.

Ông Fernandez Heredia cho biết, còn quá sớm để khẳng định nguyên nhân xảy ra vụ tai nạn, nhưng vụ việc đã xảy ra trong "điều kiện bất thường", và đồng thời cho biết khả năng nguyên nhân lỗi của con người đã hoàn toàn bị loại bỏ.

Theo dữ liệu của Eurostat, con số thương vong trong vụ tai nạn này nằm trong số 20 vụ tai nạn có thương vong cao nhất trong 80 năm qua tại châu Âu, và cao nhất tại Tây Ban Nha kể từ năm 2013.

CHÂU ÂU SẼ 'CHĨA BAZOOKA' VÀO MỸ?

Mỹ từ đồng minh thân thiết nhất của châu Âu suốt nhiều thập niên, nay bỗng trở thành một trong những mối đe dọa lớn nhất.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã làm đảo lộn nhiều tháng tiến triển trong các cuộc đàm phán thương mại bằng tối hậu thư tuần trước, đẩy châu Âu vào thế đối đầu trực diện với Mỹ vì vấn đề Greenland và mối quan hệ hai bờ Đại Tây Dương đang căng thẳng hơn bao giờ hết.

Vũ khí thương mại của châu Âu

Lời đe dọa của ông Trump - áp thuế 10% từ ngày 1-2 với 8 nước châu Âu và tăng lên 25% vào ngày 1-6 cho đến khi mua được Greenland - dường như không để lại nhiều không gian cho châu Âu xoay xở hay đàm phán.

Châu Âu bị đặt vào tình thế gần như không có lựa chọn nào để phản ứng với ông Trump mà không phải gánh chịu hậu quả.

Theo báo New York Times, ngày càng nhiều quan chức và chuyên gia bên ngoài cho rằng châu Âu sẽ buộc phải đáp trả ông Trump bằng sức mạnh, cụ thể là trả đũa về thương mại.

Nhưng làm như vậy có thể phải trả giá đắt, không chỉ đối với nền kinh tế của khối mà còn với an ninh của chính họ, bởi châu Âu vẫn phụ thuộc nặng nề vào Mỹ về sự hỗ trợ thông qua NATO cũng như trong cuộc chiến của Ukraine chống lại Nga.

Các nhà phân tích cho rằng sự ám ảnh của ông Trump về việc sở hữu Greenland cùng giọng điệu ngày càng cứng rắn đang dập tắt hy vọng của châu Âu về việc chính sách nhượng bộ và đối thoại có thể phát huy tác dụng. Các nước châu Âu đang gấp rút tìm cách ứng phó với chiến dịch gây sức ép của ông Trump.

Các nghị sĩ tại Nghị viện châu Âu tuyên bố sẽ "đóng băng" việc phê chuẩn thỏa thuận thương mại mà ông Trump và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã đạt được vào mùa hè năm ngoái. Nhiều nghị sĩ châu Âu công khai kêu gọi trả đũa thương mại.

Châu Âu đang có trong tay một công cụ thương mại được thiết kế riêng để chống lại sự cưỡng ép chính trị một cách nhanh chóng và mạnh mẽ. Và khi ông Trump tung ra tối hậu thư, nhiều nhà hoạch định chính sách cho rằng đây chính là thời điểm sử dụng nó.

Công cụ này có tên chính thức là "công cụ chống cưỡng ép" - hay còn được gọi là "khẩu bazooka thương mại" của châu Âu, có thể được dùng để áp đặt các hạn chế đối với những tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ hoặc các nhà cung cấp dịch vụ khác đang làm ăn quy mô lớn tại châu Âu.

"Câu hỏi là các ông muốn đi xa tới mức nào?" - bà Penny Naas, chuyên gia về chính sách công châu Âu tại tổ chức German Marshall Fund, đặt vấn đề.

Một quan chức cấp cao của Pháp cuối tuần qua cho biết Tổng thống Emmanuel Macron sẽ thay mặt nước Pháp yêu cầu kích hoạt công cụ thương mại chống cưỡng ép.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Dan Hamilton tại Viện Brookings cũng lưu ý việc sử dụng "khẩu bazooka thương mại" (cho phép EU đình chỉ giấy phép của các doanh nghiệp Mỹ hoặc đánh thuế các dịch vụ của Mỹ) có thể mất nhiều tháng để triển khai.

Đẩy đồng minh ra xa

Trên Đài NBC News ngày 18-1, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent lập luận vì sao Mỹ nên sở hữu Greenland: châu Âu quá "yếu kém" để bảo đảm an ninh cho Greenland.

Tuy nhiên, hơn một năm qua, châu Âu liên tục khẳng định Greenland không phải để bán và luôn nhấn mạnh rằng số phận của hòn đảo rộng lớn này phải do người dân Greenland và Đan Mạch quyết định.

Tuần trước, một nhóm quốc gia châu Âu đã cử lực lượng tới Greenland tham gia tập trận quân sự. Động thái này thể hiện tinh thần đoàn kết, nhưng có thể đã khiến ông Trump nổi giận, bởi chính 8 quốc gia này nằm trong danh sách sẽ bị áp thuế.

Hiện tại các nhà lãnh đạo châu Âu vẫn hy vọng có thể giải quyết mọi việc thông qua đối thoại. Nhưng khi ông Trump ngày càng thể hiện lập trường cứng rắn, các nhà lãnh đạo châu Âu cũng trở nên thẳng thắn hơn.

Ngay cả Thủ tướng Anh Keir Starmer - lãnh đạo quốc gia không thuộc EU, giống như Na Uy - cũng gọi lời đe dọa thuế quan của ông Trump là "hoàn toàn sai lầm". Ông Starmer vốn đã rất thận trọng trong việc xây dựng mối quan hệ tích cực với Nhà Trắng.

Nếu ông Trump vẫn quyết tâm sở hữu cho bằng được Greenland bất chấp mọi giá, chính ông sẽ ngày càng đẩy các đồng minh ra xa Mỹ. Ngày 18-1, Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen thậm chí lo ngại tương lai của liên minh quân sự NATO đang bị đặt vào thế nguy hiểm.

Một điều đáng chú ý là các đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ đang tích cực tăng cường quan hệ thương mại với các quốc gia khác.

Tuần trước, Canada đã ca ngợi "quan hệ đối tác chiến lược" với Trung Quốc. Trong khi đó, EU vừa ký hiệp định thương mại tự do với khối Mercosur ở Nam Mỹ, khép lại 25 năm đàm phán.

"Về những hành động nhằm giành quyền kiểm soát Greenland, có một điều nghịch lý là Mỹ có thể đang đẩy các đồng minh quan trọng nhất của mình ra xa.

Cái giá của chính sách này là nó thực sự đang tiếp thêm sức mạnh cho chính những đối thủ mà chúng ta lo ngại" - Đài CNN dẫn lời giáo sư Joseph Foudy tại Trường Kinh doanh Stern thuộc Đại học New York nhận định.

Tạo đòn bẩy

Báo Financial Times dẫn lời các quan chức tham gia công tác chuẩn bị cho biết các biện pháp trả đũa đang được soạn thảo nhằm tạo đòn bẩy cho các nhà lãnh đạo châu Âu trước thềm các cuộc gặp quan trọng với ông Trump tại Diễn đàn Kinh tế thế giới ở Davos (Thụy Sĩ) tuần này.

Đại diện từ 27 quốc gia thành viên EU đã bắt đầu các cuộc thảo luận vào hôm 18-1 về cách ứng phó nếu ông Trump vẫn thực hiện kế hoạch áp thuế của mình.

Phương án có thể triển khai trước mắt là áp các mức thuế trả đũa đối với số hàng hóa Mỹ trị giá 93 tỉ euro (108 tỉ USD).

Nguồn: CafeF; VnEconomy; Người Đưa Tin; Tuổi Trẻ