KỲ LẠ DỰ ÁN TÁI HIỆN CHÂU ÂU BẰNG MÙI HƯƠNG

Dự án Odeuropa mở ra cách tiếp cận mới với lịch sử: dùng trí tuệ nhân tạo để phục dựng những mùi hương từng bao trùm châu Âu từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20.

Nếu lịch sử thường được kể lại bằng chữ viết, hình ảnh và hiện vật, thì nay các nhà khoa học châu Âu đang mở ra một cánh cửa hoàn toàn mới: phục dựng quá khứ bằng khứu giác. Trong một dự án mang tên Odeuropa, các nhà nghiên cứu hy vọng sẽ tái hiện lại những mùi hương từng bao trùm châu Âu từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20.

Theo nhiều nhà sử học, nếu có thể "ngửi" được châu Âu cổ đại , người hiện đại có lẽ sẽ bắt gặp mùi của khói thuốc lá, thảo mộc xông đốt phòng bệnh dịch hạch, nhựa đường, nước hoa, thậm chí là mùi ẩm mốc của sách vở, vải vóc và các công trình cổ. Các mùi hương ấy không chỉ phản ánh điều kiện sống của người xưa mà còn mang những tầng ý nghĩa văn hóa, xã hội và cảm xúc của từng thời kỳ.

Khi trí tuệ nhân tạo tham gia nghiên cứu lịch sử mùi hương

Theo The Guardian , dự án Odeuropa quy tụ các nhà khoa học, sử học, chuyên gia bảo tồn và cả kỹ sư trí tuệ nhân tạo đến từ nhiều quốc gia châu Âu. Mục tiêu của dự án trị giá 2,8 triệu euro này là xác định, ghi chép, tái tạo và lưu trữ những mùi hương đặc trưng của châu Âu trong quá khứ, sau đó giới thiệu tới công chúng thông qua một thư viện trực tuyến.

Điểm đặc biệt của dự án Odeuropa nằm ở việc ứng ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào nghiên cứu lịch sử. Các thuật toán AI được sử dụng để đọc hơn 250.000 tài liệu lịch sử viết bằng 7 ngôn ngữ khác nhau, từ sách in, nhật ký, văn bản y học cho tới tài liệu tôn giáo. Nhiệm vụ của AI là tìm ra những chi tiết nói về mùi hương, đồng thời nhận diện các đồ vật trong tranh vẽ, hình minh họa cổ có thể phát ra mùi.

Từ kho dữ liệu khổng lồ đó, nhóm nghiên cứu sẽ xây dựng một bách khoa toàn thư trực tuyến về mùi hương châu Âu. Trong đó, mỗi mùi đều được đặt vào một bối cảnh lịch sử cụ thể: nó xuất hiện ở đâu, gắn với tầng lớp nào, được nhìn nhận là tích cực hay tiêu cực, và ý nghĩa của nó đã thay đổi ra sao theo thời gian.

Dấu vết của mùi hương trong các văn bản châu Âu

Theo William Jullett, nhà sử học thuộc Đại học Anglia Ruskin (Cambridge) và là thành viên của dự án Odeuropa, các văn bản châu Âu từ sau năm 1500 chứa đựng nhiều tham chiếu liên quan đến mùi hương hơn người hiện đại vẫn tưởng. Đó có thể là mùi hương trầm trong các nghi lễ tôn giáo, mùi thuốc lá, hay mùi thảo mộc được tin rằng có khả năng giúp xua đuổi bệnh dịch hạch.

"Chỉ cần bắt đầu đọc các văn bản in thời kỳ này, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng mùi hương hiện diện ở khắp nơi. Từ các loại thảo mộc như hương thảo được dùng để phòng dịch, cho đến mùi muối ngửi - thứ từng được coi là phương thuốc chống co giật và ngất xỉu vào thế kỷ 18 và 19", ông Jullet chia sẻ.

Chẳng hạn như London - thành phố thường xuyên đối mặt với các dịch bệnh vào thể kỷ 17, được cho là nồng nặc mùi của các biện pháp phòng dịch như hương thảo, nhựa đường hoặc các hỗn hợp thảo dược. Những mùi hương này dù gây khó chịu cho người hiện đại, lại từng mang đến cảm giác an toàn, hy vọng và niềm tin vào y học đương thời.

Trong số những mùi hương mà Odeuropa đặc biệt quan tâm, thuốc lá là một ví dụ điển hình cho sự thay đổi về ý nghĩa theo thời gian. Có nguồn gốc từ châu Mỹ thời tiền thuộc địa, thuốc lá được du nhập vào châu Âu vào cuối thế kỷ 15 và nhanh chóng trở thành mặt hàng đắt đỏ, mang tính ngoại lai.

Ban đầu, mùi thuốc lá bị coi là kỳ lạ, thậm chí gây tò mò và gắn liền với hình ảnh của một thế giới xa xôi. Nhưng chỉ trong vài thế kỷ, nó đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống đô thị châu Âu. Đến thế kỷ 18, thuốc lá phổ biến đến mức người ta bắt đầu phàn nàn về mùi của nó trong các không gian công cộng như ở rạp hát.

Ngày nay, với các quy định cấm hút thuốc ngày càng nghiêm ngặt, mùi thuốc lá lại dần biến mất khỏi không gian chung. Điều này cho thấy khứu giác của con người không ngừng thay đổi, đồng thời phản ánh những biến chuyển xã hội sâu sắc.

Bảo tồn di sản mùi hương

Theo giáo sư Matija Strlic, nhà nghiên cứu đến từ Đại học London và là thành viên chủ chốt của dự án, mùi hương không chỉ gợi nhớ ký ức mà còn cung cấp thông tin khoa học quan trọng. "Mùi của các vật thể cho chúng ta biết chúng phân hủy như thế nào, từng được bảo quản ra sao, và liệu những mùi đó có thể được lưu giữ hay không" , ông cho biết.

Sau khi xác định được các mùi hương mang ý nghĩa lịch sử, nhóm Odeuropa sẽ hợp tác với các nhà hóa học và chuyên gia nước hoa để tái tạo chúng. Những mùi hương này sau đó có thể được sử dụng trong bảo tàng, giúp người tham quan không chỉ “nhìn” mà còn “ngửi” được quá khứ.

Trên thực tế, một số bảo tàng đã từng thử nghiệm ứng dụng những mùi hương này. Trung tâm Viking Jorvik ở York từng gây sốt khi tái tạo mùi hương - thậm chí là mùi hôi thối - của thế kỷ 10, khiến trải nghiệm tham quan trở nên sống động và khó quên hơn nhiều so với việc chỉ trưng bày theo truyền thống.

Các nhà nghiên cứu thuộc dự án Odeuropa cũng nhấn mạnh rằng lịch sử khứu giác không chỉ có những mùi dễ chịu. Bên cạnh nước hoa, hoa hồng hay hương trầm, còn có mùi của rác thải, bệnh tật, khói than và các hoạt động lao động nặng nhọc.

“Chúng tôi muốn khuyến khích công chúng nhìn nhận cả những mùi thơm lẫn mùi hôi như một phần không thể tách rời của quá khứ châu Âu", ông Jullett chia sẻ.

CHÂU ÂU SIẾT "HẠM ĐỘI BÓNG TỐI", NGA CẢNH BÁO PHONG TỎA HÀNG HẢI

Anh và đồng minh châu Âu trong Lực lượng Viễn chinh chung cân nhắc tịch thu các tàu thuộc “hạm đội bóng tối” của Nga, bất kể treo cờ của nước nào.

Thông tin trên được trang Bloomberg đăng tải. Theo đó, Lực lượng Viễn chinh chung (JEF) là một nhóm gồm 10 quốc gia (Anh, Đan Mạch, Phần Lan, Iceland, Na Uy, Thụy Điển, Estonia, Latvia, Lithuania và Hà Lan), cùng cam kết "bảo đảm an ninh" cho khu vực Bắc Đại Tây Dương và biển Baltic.

Cuộc thảo luận về vấn đề này đã diễn ra bên lề Hội nghị An ninh Munich, diễn ra ngày 13 đến ngày 15-2 tại Đức.

Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey đã gặp gỡ những người đồng cấp từ các quốc gia vùng Baltic và Bắc Âu để thảo luận về khả năng thu giữ các tàu chở dầu thuộc "hạm đội bóng tối".

Đây là một phần trong nỗ lực của châu Âu nhằm siết chặt các biện pháp hạn chế đối với nền kinh tế Nga.

Trang Bloomberg lưu ý cuộc gặp này cho thấy sự sẵn sàng ngày càng cao của các đồng minh trong việc chủ động hạn chế các nguồn thu tài trợ cho xung đột tại Ukraine.

Bộ trưởng Quốc phòng Estonia Hanno Pevkur phát biểu sau cuộc họp: "Bầu không khí và nhận thức chung là chúng tôi cần phải chủ động hơn. Thông điệp được đưa ra là các quốc gia cung cấp cờ cho tàu thuộc hạm đội bóng tối cần biết rằng các quốc gia khác có thể sẽ hành động".

Theo ông Pevkur, cần có thêm các cuộc thảo luận trước khi đưa ra bất kỳ quyết định cuối cùng nào.

Một số bên tham gia vẫn còn thận trọng do "lo ngại leo thang xung đột" - Bộ trưởng Ngoại giao Estonia Margus Tsahkna cho biết trong một cuộc phỏng vấn riêng biệt.

Cuộc họp còn có sự tham dự của Tham mưu trưởng Quốc phòng Anh Richard Knighton. Ông đã trình bày các phương án hành động, bao gồm cả khả năng tiến hành các chiến dịch chung để thu giữ tàu.

Nếu quyết định tịch thu tàu được thông qua, JEF có thể dựa trên kinh nghiệm của Mỹ trong việc chặn các tàu chở dầu vận chuyển hàng hóa đến và đi từ Venezuela (một số tàu trong đó có liên kết với Nga).

Hiện tại, chưa rõ mức độ tham gia của Mỹ vào sáng kiến do Anh dẫn đầu này. Tuy nhiên, theo một nguồn tin của Bloomberg, nhiều khả năng sẽ có sự phối hợp nhất định.

Việc chặn các tàu liên quan đến Nga gây lo ngại cho Moscow, các quan chức Nga được cho là đã yêu cầu riêng phía Washington chấm dứt các hành động như vậy.

Trong cuộc phỏng vấn với hãng tin RIA Novosti đăng tải hôm 14-2, Đại sứ Nga tại Na Uy Nikolay Korchunov cáo buộc các thành viên của khối NATO, bao gồm Na Uy, đã "biến khu vực Baltic - Bắc Cực thành một doanh trại quân đội" bằng cách tổ chức hàng loạt cuộc tập trận.

Với ông Korchunov, động thái này đã "hạn chế tự do hàng hải và vi phạm các chuẩn mực luật pháp quốc tế".

Theo đại sứ Nga, NATO cũng đang lên kế hoạch "phong tỏa hải quân một phần hoặc toàn diện" đối với Nga.

Ngoài ra, các thành viên NATO như Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan "đang hợp tác để tăng cường khả năng cơ động quân sự thông qua việc phát triển các hành lang vận tải và hậu cần từ Tây sang Đông, cũng như thông qua việc sử dụng chung các căn cứ và cơ sở hạ tầng quân sự xuyên biên giới".

Ông Korchunov cảnh báo những bước chuẩn bị này làm gia tăng căng thẳng, đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia Nga, buộc Moscow phải có các biện pháp đáp trả.

CHÂU ÂU TÌM LỐI THOÁT TRƯỚC NHỮNG BẤT ĐỊNH TỪ MỸ

Trong khi NATO vẫn được xem là 'chiếc ô' an ninh quan trọng của châu Âu, thông điệp về tăng cường tự chủ và đẩy mạnh trách nhiệm phòng vệ chung đã trở thành chủ đề xuyên suốt tại Hội nghị An ninh Munich 2026 ở Đức.

Phát biểu trước Hội nghị An ninh Munich 2026 hôm 15.2, bà Kaja Kallas, Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh của Ủy ban châu Âu, cho hay trong khi năng lực phòng thủ tập thể của châu lục sẽ vẫn dựa vào Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), EU đứng trước nhu cầu cấp thiết vào tự bảo vệ chính mình.

Theo DW, bà Kallas gọi Nga là mối đe dọa lớn nhất của châu Âu, cho rằng mục tiêu cuối cùng của Moscow không chỉ dừng lại ở vùng Donbass của Ukraine mà còn là một chiến lược gây bất ổn rộng hơn trong khu vực.

"Russia đã tìm cách làm tê liệt các nền kinh tế thông qua những chiến dịch tấn công mạng, gây gián đoạn hoạt động vệ tinh, phá hoại cáp ngầm dưới biển, chia rẽ các liên minh bằng thông tin sai lệch, gây sức ép bằng cách vũ khí hóa dầu khí. Và tất nhiên còn có mối đe dọa hạt nhân", bà Kallas nhấn mạnh.

Đối mặt trước nguy cơ từ Nga, bà Kallas cho rằng lá chắn của châu Âu phải là chiến lược an ninh mới, mở rộng khối thông qua việc kết nạp thêm các quốc gia thành viên, và thúc đẩy các thỏa thuận thương mại và đối tác an ninh ngoài biên giới, như với Ấn Độ, khối Mercosur và một thỏa thuận sắp ký với Úc.

Châu Âu tăng chi tiêu quân sự

Phát biểu cùng ngày, Chủ tịch hội nghị Wolfgang Ischinger nhấn mạnh sự cần thiết phải lập kế hoạch cho phòng thủ châu Âu, đặc biệt trong việc "tăng cường năng lực sản xuất quốc phòng và xây dựng một thị trường quốc phòng châu Âu gắn kết, có thể cạnh tranh toàn cầu".

Thông điệp chung của các nhà lãnh đạo châu Âu trong 3 ngày hội nghị từ 13 – 15.2 là châu lục đã bắt đầu đáp ứng yêu cầu từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc chia sẻ gánh nặng tài chính trong NATO.

"Liên minh châu Âu (EU) đang huy động đến 800 tỉ euro đầu tư vào những năng lực mà chúng ta cần đến, từ phòng thủ trên không, phòng thủ tên lửa đến máy bay không người lái (UAV) và năng lực cơ động quân sự", Reuters dẫn lời Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen hôm 14.2, thêm rằng "chúng tôi đang hành động".

Trước những động thái trên, ông Jens Stoltenberg, cựu Tổng Thư ký NATO và hiện là Bộ trưởng Tài chính Na Uy, nhận định tối hậu thư từ Mỹ đã khiến các đồng minh châu Âu và Canada tăng đáng kể các khoản chi tiêu quốc phòng.

Ước tính các nước thành viên EU đã chi 381 tỉ euro cho quốc phòng năm 2025, tăng mạnh so với mức 251 tỉ euro năm 2021, thời điểm trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine.

THỦ TƯỚNG HUNGARY CÁO BUỘC EU LÀ 'MỐI ĐE DỌA' LỚN HƠN NGA

Thủ tướng Hungary Viktor Orban cảnh báo Liên minh châu Âu (EU) đang gây ảnh hưởng với chính trường nước này trước thềm cuộc bầu cử quốc hội vào tháng 4 tới.

Trong bài phát biểu thường niên về tình hình Hungary hôm 14/2, Thủ tướng Orban nhấn mạnh các nỗ lực "gieo rắc nỗi sợ hãi về Tổng thống Nga Vladimir Putin là cổ lỗ, thiếu nghiêm túc” và chính EU mới là “thực thể hiện hữu cũng như nguồn gốc của mối nguy hiểm cận kề”.

Theo hãng tin DW của Đức, ông Orban sau đó cáo buộc EU đang hậu thuẫn cho lãnh đạo đảng Tisza đối lập Peter Magyar trong cuộc bầu cử Quốc hội Hungary dự kiến diễn ra vào tháng 4 tới.

“Chúng ta đã biết đối thủ thực sự không phải là các đảng đối lập của Hungary, mà là những kẻ chủ mưu ở Brussels. Sự trỗi dậy của đảng Tisza do Nghị sĩ Đức Manfred Weber, Chủ tịch Đảng Nhân dân châu Âu (EPP), nhóm chính trị lớn nhất trong Nghị viện châu Âu và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen dàn dựng”, Thủ tướng Hungary phát biểu.

Cho đến nay, các quan chức lãnh đạo EU vẫn chưa lên tiếng bình luận về những cáo buộc của ông Orban.

Hãng thông tấn Al Jazeera nhận định, tuyên bố trên được Thủ tướng Hungary đưa ra giữa lúc tỷ lệ ủng hộ dành cho đảng Fidesz cầm quyền của ông đang kém đảng đối lập Tisza từ 8 - 12% trong khi chỉ còn 8 tuần nữa là đến thời điểm diễn ra bầu cử ở Hungary.

Nguồn: CafeF; Soha; Thanh Niên; Vietnamnet