CHÂU ÂU CHỦ ĐỘNG TÁI ĐỊNH VỊ

Ngay sau thỏa thuận vừa đạt được với khối Mercosur, Liên minh châu Âu (EU) cuối cùng đã ký kết với Ấn Độ một hiệp định thương mại tự do mang tính bước ngoặt, không chỉ vì quy mô kinh tế khổng lồ mà còn vì thông điệp địa - chính trị mạnh mẽ: châu Âu đang chủ động tái định vị mình trong một trật tự quốc tế đầy bất ổn.

Hiệp định được công bố hôm 26/1 tại New Delhi, trong cuộc gặp giữa Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và hai lãnh đạo cao nhất của EU - Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. Bà von der Leyen gọi đây là “trùm của mọi thỏa thuận” - một cụm từ hiếm hoi phản ánh đúng tầm vóc của sự kiện.

Một thỏa thuận, nhiều tầng ý nghĩa

Về kinh tế, hiệp định có thể tác động trực tiếp tới gần 2 tỷ người, xóa bỏ thuế quan với 97% hàng hóa EU xuất sang Ấn Độ như ô tô, rượu vang, và 99% hàng hóa Ấn Độ vào EU, bao gồm dệt may và dược phẩm. Xét về quy mô thương mại, đây là một trong những hiệp định lớn nhất từng được EU ký kết.

Nhưng sâu xa hơn, thỏa thuận này phản ánh sự thay đổi chiến lược căn bản của châu Âu trong bối cảnh mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương lung lay dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Những đe dọa áp thuế từ Washington, kể cả các tuyên bố cứng rắn liên quan đến Greenland, đã khiến nhiều thủ đô châu Âu nhận ra rằng trật tự quốc tế từng được coi là hiển nhiên nay không còn là điểm tựa chắc chắn.

“Thế giới mà chúng ta dựa vào suốt nhiều thập kỷ qua không còn là điều đương nhiên”, Tổng thống Cộng hòa Síp Nikos Christodoulides phát biểu tại Nghị viện châu Âu, khi nước này bắt đầu nhiệm kỳ Chủ tịch luân phiên EU.

Châu Âu mở rộng cánh cửa ra thế giới

Hiệp định với Ấn Độ không phải là bước đi đơn lẻ. Chỉ trong vòng hơn một năm, EU đã ký hoặc thúc đẩy các thỏa thuận thương mại với Indonesia, Nhật Bản, Mexico và khối Mercosur ở Nam Mỹ, đồng thời nâng cấp quan hệ chiến lược với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và nhiều quốc gia Thái Bình Dương.

Theo bà Garima Mohan, chuyên gia cao cấp của Quỹ German Marshall Fund, EU và Ấn Độ từ lâu đã tìm kiếm nhau như một đối trọng trước sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc, nhưng chính sự cứng rắn và khó lường của chính quyền Tổng thống Trump đã trở thành “chất xúc tác cuối cùng” để thỏa thuận được ký kết.

“Sự rạn nứt của quan hệ xuyên Đại Tây Dương đã biến mong muốn đa dạng hóa đối tác thành một nhu cầu sống còn”, bà Mohan nhận định.

Tự chủ chiến lược: từ thương mại sang quốc phòng

Không chỉ trong kinh tế, cú sốc từ chính sách của Washington còn thúc đẩy EU tăng tốc xây dựng tự chủ chiến lược về quốc phòng.

Cuộc xung đột Ukraine và những lời chỉ trích của Mỹ về chi tiêu quốc phòng thấp đã buộc EU phải hành động. Các lãnh đạo châu Âu đã nhất trí tăng ngân sách quân sự, với 150 tỷ euro được dành cho các khoản vay đầu tư vào phòng không – tên lửa, pháo binh, đạn dược, UAV, trí tuệ nhân tạo và chiến tranh điện tử.

Các tập đoàn quốc phòng lớn của châu Âu như Rheinmetall, Thales, Saab hay Leonardo đều chứng kiến giá cổ phiếu tăng mạnh, một dấu hiệu cho thấy một ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu đang thức tỉnh.

Năng lượng: không thay sự phụ thuộc này bằng phụ thuộc khác

Trong khi cắt giảm nhập khẩu năng lượng từ Nga, EU lại gia tăng mua dầu và khí hóa lỏng từ Mỹ. Hiện 60% LNG và 14,5% dầu mỏ của EU đến từ Mỹ - con số khiến Brussels không khỏi lo ngại.

Ủy viên năng lượng EU Dan Jørgensen cảnh báo: “Chúng ta không thể thay thế một sự phụ thuộc bằng một sự phụ thuộc khác. Đa dạng hóa là con đường duy nhất”.

EU đang hướng sang Đông Địa Trung Hải, Vùng Vịnh và thúc đẩy đàm phán thương mại với UAE như một phần trong chiến lược giảm thiểu rủi ro địa - kinh tế.

“Chúng tôi vẫn hy vọng Mỹ sẽ thay đổi”, một nhà phân tích tại Trung tâm Chính sách châu Âu nói, “nhưng giờ đây châu Âu đã hiểu rằng mình đơn độc hơn trong thế giới này”.

Hiệp định EU - Ấn Độ vì thế không chỉ là một văn kiện thương mại. Nó là tuyên ngôn về một châu Âu thực tế hơn, thận trọng hơn và chủ động hơn, sẵn sàng mở rộng quan hệ toàn cầu để có vị thế vững vàng hơn khi đối diện với Washington, Bắc Kinh hay Moscow.

Trong một thế giới đang tái cấu trúc, châu Âu không còn chờ đợi trật tự mới hình thành mà đang tự tay định hình nó.

BÁO ĐỘNG ĐỎ QUỐC PHÒNG CHÂU ÂU: KHÔNG CÓ MỸ, LỖ HỔNG CHIẾN LƯỢC LỘ RÕ

Mặc dù các quốc gia châu Âu đã tăng mạnh chi tiêu quốc phòng và thúc đẩy sản xuất vũ khí trong những năm gần đây, khu vực này vẫn đối mặt với nhiều “khoảng trống năng lực” lớn, đòi hỏi hàng nghìn tỷ USD và nhiều năm mới có thể khắc phục.

Những lời kêu gọi châu Âu giảm phụ thuộc vào Mỹ và chuyển sang sử dụng chủ yếu vũ khí sản xuất trong nước ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, để đạt được mức độ tự chủ quốc phòng như vậy, châu Âu sẽ cần ít nhất 10 năm cùng nguồn đầu tư ước tính khoảng 1.000 tỷ USD.

Châu Âu đang phát triển những gì?

Châu Âu đang đẩy nhanh việc xây dựng các nhà máy sản xuất vũ khí với tốc độ chưa từng thấy kể từ sau Thế chiến II. Riêng tập đoàn Rheinmetall của Đức đã mở hoặc đang xây dựng 16 nhà máy mới kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine năm 2022. Tổng giá trị sản xuất của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu đạt khoảng 183 tỷ euro trong năm ngoái.

Rheinmetall dự kiến sớm đạt công suất sản xuất 1,5 triệu viên đạn pháo cỡ 155 mm mỗi năm - mức sản lượng được cho là vượt tổng năng lực của toàn bộ ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ hiện nay.

Năng lực sản xuất tên lửa của châu Âu cũng đang gia tăng nhanh chóng. MBDA, nhà sản xuất tên lửa lớn nhất châu Âu có trụ sở tại Paris, Pháp, đã tăng gấp bốn lần sản lượng tên lửa phòng không tầm ngắn Mistral. Trong khi đó, công ty Milrem Robotics của Estonia — tự mô tả là “nhà lãnh đạo toàn cầu về phương tiện mặt đất không người lái” — hiện cung cấp robot chiến đấu THeMIS cho 19 quốc gia, trong đó có 8 thành viên NATO.

Tuy nhiên, chính sự phát triển của các hệ thống vũ khí tinh vi này cũng bộc lộ một mâu thuẫn cốt lõi trong ngành quốc phòng châu Âu. Phần lớn các khí tài được thiết kế cho những quân đội chuyên nghiệp, được đầu tư lớn và có thời gian huấn luyện dài, trong khi thực tế chiến trường hiện đại - đặc biệt tại Ukraine - lại ưu tiên các giải pháp rẻ, linh hoạt và dễ triển khai.

Theo các chỉ huy Ukraine, robot mặt đất do nước này phát triển có giá từ 10.000 đến 22.000 USD, hiện đảm nhiệm tới 80% nhiệm vụ sơ tán binh sĩ bị thương và tấn công các vị trí đối phương. Trong khi đó, các thiết bị tương đương do phương Tây sản xuất có giá lên tới khoảng 400.000 USD nhưng “phần lớn không vượt qua được các cuộc thử nghiệm thực địa”.

Những năng lực châu Âu chưa thể tự chủ

Mặc dù châu Âu đã thể hiện năng lực đáng kể trong việc mở rộng sản xuất các hệ thống vũ khí, lục địa này vẫn gặp nhiều hạn chế trong việc xây dựng những năng lực then chốt cho phép tác chiến mà không cần sự hỗ trợ của Mỹ. Theo đánh giá của các chuyên gia, châu Âu sẽ cần ít nhất một thập kỷ nữa mới có thể tự phát triển và sản xuất máy bay chiến đấu tàng hình.

Dù Đức từng là quốc gia đặt nền móng cho công nghệ tên lửa đạn đạo từ hơn 80 năm trước, châu Âu gần như không có năng lực sản xuất tên lửa tầm xa ở quy mô đáng kể. Các lĩnh vực phòng không chiến lược và tình báo vệ tinh vẫn chủ yếu do Mỹ chi phối, tạo ra những khoảng trống năng lực khó có thể sớm bù đắp.

Những hạn chế này được phản ánh rõ qua các quyết định mua sắm vũ khí của một số quốc gia châu Âu. Năm 2022, Ba Lan ký thỏa thuận trị giá 14,5 tỷ USD để mua gần 1.000 xe tăng và 672 khẩu pháo từ Hàn Quốc - một động thái cho thấy các nút thắt nghiêm trọng trong năng lực sản xuất của châu Âu và cả Mỹ. Estonia cũng đi theo hướng tương tự khi đặt mua 36 khẩu pháo tự hành K9 của Hàn Quốc với giá khoảng 120 triệu euro. Phát biểu tại Davos, Thụy Sỹ, Tổng thư ký NATO Mark Rutte thừa nhận: “Việc Ba Lan - một trong những đồng minh thân cận nhất của Mỹ - lại phải mua vũ khí từ Hàn Quốc cho thấy họ không thể mua đủ trang bị cần thiết từ cả thị trường Mỹ lẫn châu Âu”.

Sự phụ thuộc của châu Âu vào tiêm kích tàng hình F-35 của Mỹ cũng minh họa rõ thực trạng này. Hiện có 13 quốc gia châu Âu đã đặt mua dòng máy bay này, trong đó riêng Phần Lan dự kiến tiếp nhận 64 chiếc. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb thừa nhận, nước này vẫn phụ thuộc vào Mỹ về phụ tùng thay thế, cập nhật phần mềm và hỗ trợ kỹ thuật để duy trì khả năng hoạt động.

Ông Stubb cho biết, Helsinki tin rằng Washington sẽ tiếp tục cung cấp các hỗ trợ cần thiết, bởi điều đó cũng phù hợp với lợi ích chiến lược của Mỹ. Tuy nhiên, đây vẫn là một phép đặt cược mang tính chính trị và chiến lược.

Khó thay thế chiếc ô hạt nhân của Mỹ

Khoảng trống nhạy cảm và khó lấp đầy nhất trong năng lực tự chủ quốc phòng của châu Âu nằm ở lĩnh vực hạt nhân. Theo Tổng Thư ký NATO Mark Rutte, châu Âu khó có thể thay thế vai trò của “chiếc ô hạt nhân” do Mỹ bảo đảm trong tương lai gần.

Vào năm 2025, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã khởi xướng một “cuộc tranh luận chiến lược” về khả năng mở rộng phạm vi răn đe hạt nhân của Pháp cho các đồng minh châu Âu. Động thái này được xem là phản hồi trước lời kêu gọi của Đức đề xuất thảo luận về cách thức lực lượng hạt nhân của Pháp và Anh “có thể triển khai cho phần còn lại của châu Âu”.

Tuy nhiên, câu hỏi then chốt vẫn chưa có lời giải rõ ràng: liệu lực lượng hạt nhân của Pháp - hoặc thậm chí là tổng hợp kho vũ khí hạt nhân của cả Pháp và Anh - có đủ sức tạo ra một cơ chế răn đe đáng tin cậy trước các đối thủ hay không.

Về quy mô, Pháp hiện sở hữu khoảng 290 đầu đạn hạt nhân, trong khi Anh có khoảng 225 đầu đạn, nâng tổng số đầu đạn hạt nhân của các cường quốc hạt nhân châu Âu lên khoảng 515. Con số này vẫn thấp hơn đáng kể so với kho vũ khí chiến lược của Mỹ, với khoảng 1.770 đầu đạn đang được triển khai.

Giới phân tích cho rằng, dù châu Âu có gia tăng mạnh mẽ chi tiêu cho vũ khí thông thường đến đâu thì điều đó cũng không thể thay thế vai trò răn đe hạt nhân mà Mỹ hiện đang cung cấp. Do vậy khả năng châu Âu tự xây dựng một cơ chế răn đe hạt nhân độc lập và đủ tin cậy vẫn là một bài toán nan giải.

CHÂU ÂU SIẾT “HẠM ĐỘI BÓNG TỐI”, 14 NƯỚC ĐỒNG LOẠT RA TAY

14 nước giáp biển Baltic và biển Bắc, cùng Iceland, tuyên bố sẽ tích cực ngăn chặn tàu chở dầu vi phạm lệnh trừng phạt hoặc quy tắc hàng hải quốc tế.

Thỏa thuận được ký kết bởi 14 nước châu Âu gồm Bỉ, Vương quốc Anh, Đức, Đan Mạch, Latvia, Lithuania, Iceland, Hà Lan, Na Uy, Ba Lan, Phần Lan, Pháp, Thụy Điển và Estonia.

Theo tuyên bố chung do Bộ Giao thông Vận tải Anh công bố, tàu thuyền chỉ được phép hoạt động dưới cờ một quốc gia duy nhất, đồng thời phải mang theo các giấy tờ hợp lệ chứng minh an toàn và có bảo hiểm đầy đủ.

Những tàu chở dầu không đáp ứng các tiêu chuẩn này, trong đó có phương tiện mang nhiều quốc tịch, sẽ bị coi là “tàu không quốc tịch”. Trong trường hợp này, các quốc gia ven biển có quyền can thiệp.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển, tàu hải quân có thể dừng và kiểm tra những tàu không có quốc tịch rõ ràng trên vùng biển quốc tế.

14 quốc gia này cũng yêu cầu tàu thuyền tuân thủ nghiêm ngặt các quy định quốc tế, trong đó tất cả tàu luôn bật hệ thống định vị. Họ cáo buộc Nga làm suy yếu an ninh hàng hải bằng cách gây nhiễu hệ thống định vị vệ tinh và ra lệnh cho “hạm đội bóng tối” tắt thiết bị phát tín hiệu định vị.

Mỹ và châu Âu cáo buộc Nga thành lập “hạm đội bóng tối” sau xung đột với Ukraine năm 2022 nhằm né tránh lệnh trừng phạt mà phương Tây áp đặt.

Những con tàu này, theo cáo buộc của phương Tây, thường che giấu chủ sở hữu thực sự và hành trình, treo cờ giả hoặc nhiều cờ cùng lúc và tắt hệ thống theo dõi để "biến mất" trên biển. Nhiều tàu đã cũ và được quản lý lỏng lẻo.

Mỹ và EU đã siết chặt thực thi pháp luật, tịch thu, khám xét tàu chở dầu và mở rộng các biện pháp trừng phạt. Ukraine cũng nhắm mục tiêu vào một số tàu bằng máy bay không người lái.

Tuần trước, Hải quân Pháp chặn tàu chở dầu Grinch trên vùng biển quốc tế. Paris cho rằng Grinch treo cờ giả nhưng di chuyển từ Nga, do đó đã áp giải về cảng Fos-sur-Mer để phục vụ điều tra.

Tuy nhiên, suốt nhiều năm, Điện Kremlin phủ nhận việc dùng "hạm đội bóng tối" vận chuyển các sản phẩm năng lượng.

EU PHÁT HIỆN ĐƯỜNG DÂY NÉ TRÁNH TRỪNG PHẠT, TUỒN HÀNG HÓA SANG NGA

Cơ quan chống gian lận của Liên minh châu Âu vừa phát hiện một đường dây tinh vi nhằm né tránh các biện pháp trừng phạt, tuồn hàng hóa sang Nga đi qua Ba Lan.

Cơ quan chống gian lận của Liên minh châu Âu (EU) cho biết, với sự phối hợp chặt chẽ của Ba Lan và nhiều quốc gia liên quan, một đường dây tinh vi nhằm né tránh các biện pháp trừng phạt đã bị bóc gỡ, qua đó phát hiện hơn 760 phương tiện được xuất khẩu trái phép từ châu Âu sang Nga.

Trong thông cáo phát đi ngày 28/1, Văn phòng Chống gian lận châu Âu (OLAF) cho biết đã tiến hành một cuộc điều tra xuyên biên giới phức tạp sau khi nhà chức trách Ba Lan phát hiện nhiều lô xe đã qua sử dụng có dấu hiệu bất thường khi xuất khẩu từ một số nước thành viên EU.

Theo khai báo hải quan, các phương tiện này được xuất sang Thổ Nhĩ Kỳ hoặc một số quốc gia khác. Tuy nhiên, bằng chứng do hải quan Ba Lan thu thập cho thấy điểm đến thực sự của các xe nói trên là Nga, quốc gia đang chịu hàng loạt lệnh trừng phạt nghiêm ngặt của EU.

OLAF cho biết đã đối chiếu dữ liệu hải quan, thương mại và vận tải, qua đó phát hiện một mạng lưới quy mô lớn với sự tham gia của nhiều nhà xuất khẩu tại các nước EU. Tổng cộng 766 phương tiện được khai báo xuất khẩu sang Armenia, Gruzia, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Moldova nhưng trên thực tế không hề đến các quốc gia này. Giới chức sở tại đã phối hợp tích cực với EU trong quá trình điều tra.

Bằng cách theo dõi từng phương tiện riêng lẻ, OLAF đã lần theo toàn bộ chuỗi logistics và xác định các xe cuối cùng xuất hiện tại Nga, qua đó khẳng định hành vi cố tình lách các biện pháp trừng phạt của EU.

Kết quả điều tra đã dẫn tới việc mở các vụ án hình sự tại 3 quốc gia thành viên EU, dù danh tính cụ thể chưa được công bố. Các cơ quan chức năng đồng thời triển khai thêm biện pháp nhằm ngăn chặn nguy cơ tái diễn những hình thức xuất khẩu trái phép tương tự.

Phát biểu về vụ việc, Quyền Tổng Giám đốc OLAF Salla Saastamoinen nhấn mạnh, việc né tránh trừng phạt làm suy yếu hiệu quả của các biện pháp hạn chế mà EU áp đặt. Bà khẳng định, sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia thành viên và các nước thứ ba là yếu tố then chốt giúp phát hiện và triệt phá những đường dây xuyên biên giới phức tạp, qua đó bảo vệ tính toàn vẹn của cơ chế trừng phạt.

Vụ việc diễn ra trong bối cảnh Nga bị áp đặt nhiều lệnh trừng phạt quốc tế kể từ khi nước này tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine vào tháng 2/2022. Thời gian qua, truyền thông châu Âu liên tục đưa tin về các nỗ lực tìm cách lách trừng phạt thông qua các tuyến trung chuyển, mạng lưới vận tải "ngầm" và hình thức khai báo gian dối, đặt ra thách thức không nhỏ cho công tác giám sát và thực thi của EU.

Nguồn: Đại Biểu Nhân Dân; VOV; CafeF; VTV