THỜI CƠ VÀNG ĐỂ SÁP NHẬP TỈNH

Trao đổi với PV Tiền Phong, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, ông Trần Ngọc Chính cho rằng, nếu cứ duy trì 63 tỉnh, thành như hiện nay, trong đó có những địa phương diện tích rất nhỏ, dân số chỉ vài trăm nghìn người thì rất khó cho sự phát triển. Do đó, trước Đại hội XIV của Đảng là thời cơ vàng để nghiên cứu, thực hiện sáp nhập tỉnh; nếu bỏ lỡ, sau này việc sáp nhập sẽ khó khăn hơn.

Duy trì 63 tỉnh, thành rất khó phát triển

Tại Kết luận 126, Bộ Chính trị, Ban Bí thư giao Ban Cán sự Đảng Chính phủ phối hợp với các đơn vị có liên quan nghiên cứu việc sáp nhập tỉnh . Ông bình luận thế nào về việc này?

Việc Bộ Chính trị, Ban Bí thư yêu cầu nghiên cứu định hướng việc sáp nhập tỉnh ở thời điểm này theo tôi là cần thiết và phù hợp. Vấn đề quan trọng bây giờ là nghiên cứu sắp xếp, sáp nhập thế nào cho hợp lý, khoa học, phù hợp, tạo động lực cho sự phát triển. Nếu chỉ căn cứ vào các tiêu chuẩn, tiêu chí về diện tích và dân số để quyết định sáp nhập thì chưa hẳn đã bảo đảm tính khoa học và phù hợp.

Kể từ khi thống nhất đất nước, chúng ta đã nhiều lần thực hiện việc sáp nhập, chia tách tỉnh. Ở thời điểm đó, do kinh tế còn hạn chế, giao thông đi lại khó khăn, công nghệ thông tin chưa phát triển; quản trị hành chính chưa đáp ứng được yêu cầu nên phải chia tách tỉnh để thuận tiện cho công tác quản lý, thúc đẩy sự phát triển. Nhìn chung, các tỉnh sau khi được chia tách, sáp nhập đều có sự phát triển, tốc độ đô thị hóa được đẩy nhanh, tạo ra diện mạo mới rất rõ ràng cho các địa phương. Ví dụ, trước đây khi tỉnh Hải Hưng chưa được tách ra thì thành phố Hải Dương phát triển rất tốt, còn thị xã Hưng Yên thuộc tỉnh Hưng Yên khá hạn chế. Sau khi tách, diện mạo thành phố Hưng Yên phát triển nhanh và không ngừng đổi mới. Tương tự khi chưa tách tỉnh Hà Bắc, thành phố Bắc Giang phát triển, thị xã Bắc Ninh thì phát triển hạn chế hơn. Nhưng sau khi tách ra, thành phố Bắc Ninh phát triển rất nhanh chóng, đến nay đã trở thành đô thị loại 1.

Sau một thời gian phát triển, cũng đến lúc chúng ta phải đặt lên bàn cân để nghiên cứu sáp nhập tỉnh nhằm tinh gọn tổ chức bộ máy, tạo ra động lực phát triển mới. Nếu cứ duy trì 63 tỉnh, thành như hiện nay, kết quả tinh gọn bộ máy đang diễn ra mới chỉ đạt được hiệu quả một phần, trong đó có những địa phương diện tích rất nhỏ, và có những địa phương dân số chỉ có trên 300.000 người rất khó cho sự phát triển. Vì thế, lúc này, trước Đại hội XIV của Đảng là thời cơ vàng để nghiên cứu, thực hiện việc sáp nhập tỉnh. Nếu chúng ta bỏ lỡ thời cơ này, việc sáp nhập sau này sẽ trở nên khó khăn hơn.

Việc xem xét sáp nhập tỉnh ở thời điểm này có gì thuận lợi, theo ông?

Thời điểm trước, khi chia tách tỉnh, cả nước không có kilômét đường cao tốc nào, nay chúng ta đã có hàng nghìn cây số và đặt ra mục tiêu phấn đấu, hết năm 2025, cả nước có 3.000 km đường bộ cao tốc. Bên cạnh đó, sân bay cũng được xây mới và cải tạo, nâng cấp nhiều hơn. Vì vậy, việc đi lại rất thuận lợi và nhanh chóng. Đặc biệt, với sự phát triển khoa học công nghệ như vũ bão, sự xuất hiện của AI, môi trường điện tử không biên giới, chính quyền số sẽ giúp cho việc thực hiện các thủ tục hành chính giữa chính quyền và người dân hết sức thuận lợi…

“Ngoài tiêu chuẩn, tiêu chí về diện tích, dân số, Quốc hội cũng ban hành Quy hoạch tổng thể Quốc gia với 6 vùng kinh tế - xã hội, rồi lập quy hoạch các tỉnh… Đây là dữ liệu đầu vào hết sức quan trọng để phục vụ cho việc nghiên cứu phương án sáp nhập tỉnh”.

Ông Trần Ngọc Chính, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam

Ngoài ra, vừa qua Quốc hội đã thông qua dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam; triển khai thực hiện các dự án đường bộ cao tốc Bắc - Nam; đường bộ cao tốc trục dọc, trục ngang… Do đó, nghiên cứu sáp nhập tỉnh ở thời điểm này là phù hợp, để những địa phương liền kề nhau, có văn hóa, phong tục tập quán tương đồng, thay vì cạnh tranh sẽ liên kết để phát huy các lợi thế, khắc phục cho nhau những hạn chế, tạo ra các động lực mới, phát huy nguồn lực đất đai , dân số, giúp kinh tế - xã hội của địa phương phát triển nhanh hơn, mạnh hơn và bền vững hơn.

Không chỉ căn cứ vào diện tích và dân số

Khi xây dựng phương án sáp nhập tỉnh, theo ông, tiêu chuẩn, tiêu chí gì cần đặc biệt chú ý?

Việc sáp nhập tỉnh là việc hệ trọng, cần phải xem xét kỹ lưỡng, thận trọng. Ngoài tiêu chuẩn, tiêu chí về diện tích, dân số, Quốc hội cũng ban hành Quy hoạch tổng thể quốc gia với 6 vùng kinh tế - xã hội, rồi quy hoạch các ngành, quy hoạch các tỉnh… Đây là dữ liệu đầu vào hết sức quan trọng để phục vụ cho việc nghiên cứu phương án sáp nhập tỉnh thuận lợi và phù hợp hơn. Ví dụ, theo quy hoạch, chúng ta đã phân cả nước có 6 vùng kinh tế, xã hội, gồm: Vùng trung du và miền núi phía Bắc, gồm 14 tỉnh; Vùng đồng bằng sông Hồng, gồm 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; Vùng Bắc Trung bộ và duyên hải miền Trung, gồm 14 tỉnh, thành phố trực thuộc T.Ư; Vùng Tây Nguyên, gồm 5 tỉnh; Vùng Đông Nam bộ, gồm 6 tỉnh, thành phố trực thuộc T.Ư; Vùng đồng bằng sông Cửu Long, gồm 13 tỉnh, thành phố trực thuộc T.Ư… Định hướng phát triển kinh tế - xã hội của các vùng cũng hết sức rõ ràng, cụ thể. Vì thế, có thể căn cứ vào đó và các tiêu chí, tiêu chuẩn khác để xem xét tỉnh nào sáp nhập vào thì phù hợp, tạo được mối liên kết về kinh tế, cơ sở hạ tầng, truyền thống, lịch sử, văn hóa…

Ví dụ, Tây Nguyên có 5 tỉnh, sáp nhập lại thành mấy tỉnh thì phù hợp? Nếu sáp nhập Nghệ An với Hà Tĩnh lại làm một có phù hợp không? Thực tiễn hai địa phương này có nhiều điểm tương đồng với nhau cả về truyền thống lịch sử, văn hóa, cảnh quan và con người, cũng như hạ tầng kinh tế... Nếu hai địa phương đó liên kết lại làm một, liệu có tạo ra sự phát triển mới không? Tôi nghĩ là có! Tôi từng tham gia công tác quy hoạch tỉnh Nghệ An, thành phố Vinh và tỉnh Hà Tĩnh thì thấy, ở đây có dòng sông Lam rất đẹp, nếu kết nối với Nghi Xuân (Hà Tĩnh) để phát triển đô thị dọc hai bên bờ sông rất phù hợp. Tuy nhiên, do bên này sông Lam thuộc Nghệ An còn bên kia thuộc tỉnh Hà Tĩnh nên không thể tạo ra thành phố hai bên bờ sông Lam được. Bây giờ, nếu 2 tỉnh sáp nhập lại làm một, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội thành phố Vinh sẽ khác đi. Sông Lam khi đó có thể sẽ trở thành trục chính để phát triển đô thị dọc hai bên bờ sông, tạo ra diện mạo cảnh quan đô thị sinh động có giá trị cao về kinh tế và văn hóa. Chưa kể, khi sáp nhập lại, địa phương đã có sân bay Vinh, cảng nước sâu Vũng Áng, lại có mối liên kết giao thông kết nối Bắc - Nam tạo nên cực tăng trưởng kinh tế quan trọng của vùng Bắc Trung bộ và cả nước.

Sáp nhập tỉnh sẽ tạo ra động lực như thế nào để mở rộng không gian đô thị, vốn được coi là xu hướng phát triển tất yếu trong tương lai?

Ngày trước, khi chúng tôi nghiên cứu mở rộng hành chính Thủ đô Hà Nội, việc sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Tuy nhiên, sau hơn 15 năm sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội, giờ đây nhìn lại thấy rõ ràng tính hiệu quả của quá trình đô thị hóa. Khi Hà Tây chưa sáp nhập vào Hà Nội, không gian phát triển đô thị rất hạn chế, kết nối giao thông còn khó khăn. Nhưng sau khi sáp nhập Hà Tây vào, giờ đây, tốc độ đô thị hóa ở các quận, huyện thuộc Hà Tây cũ phát triển nhanh.

“Lúc này, trước Đại hội XIV của Đảng là thời cơ vàng để nghiên cứu, thực hiện việc sáp nhập tỉnh. Nếu chúng ta bỏ lỡ thời cơ này, việc sáp nhập sau này sẽ trở nên khó khăn hơn. Sáp nhập tỉnh, thành lại sẽ có đất đai, nhân lực để tạo ra các dư địa phát triển mới”. Ông Trần Ngọc Chính

Nghị quyết 06 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã nêu rõ: Đô thị hóa là tất yếu khách quan, là một động lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững trong thời gian tới. Nghị quyết 06 cũng đề ra mục tiêu: Kinh tế khu vực đô thị đóng góp vào GDP cả nước khoảng 75% vào năm 2025 và khoảng 85% vào năm 2030. Tỷ trọng kinh tế số trong GRDP của các đô thị trực thuộc T.Ư đạt bình quân 25-30% vào năm 2025, 35-40% vào năm 2030. Bởi thế, việc sáp nhập các tỉnh cũng là giải pháp tăng tỷ lệ đô thị hóa. Tuy nhiên, việc sáp nhập tỉnh cần phải xem xét khoa học, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, phù hợp với tâm tư nguyện vọng của người dân.

MIỄN HỌC PHÍ CHO HỌC SINH CÔNG LẬP: NIỀM VUI LỚN CHO HÀNG TRIỆU HỘ GIA ĐÌNH

Chính sách miễn học phí cho học sinh công lập các cấp, không chỉ mang đến niềm vui cho hàng triệu gia đình, mà đây được xem là bước tiến quan trọng, đầu tư cho tương lai đất nước, đặc biệt giúp giảm bớt gánh nặng cho những gia đình công nhân, lao động có thu nhập thấp.

Miễn học phí - chính sách nhân văn

Anh Mai Trí Cảng (ngụ tại Ninh Thuận) cho biết, có 2 con đang học cấp 1 và cấp 2. Mức thu nhập của viên chức Nhà nước của vợ chồng anh khoảng 12-13 triệu/tháng. Ngoài thời gian đi làm, vợ chồng anh Cảng phải kiếm thêm việc làm ngoài.

Theo anh Cảng, tiền học phí 2 con, mỗi năm khoảng 2 triệu đồng. Ngoài tiền học phí thì còn rất nhiều khoản chi phí khác, nên việc miễn học phí cũng sẽ đỡ được phần nào.

“Một năm mình còn nhiều chi phí khác như: mua sách vở, mua trang thiết bị, quần áo,…Nhà nước có chính sách như vậy mình rất vui mừng", anh Cảng nói.

Chị Thanh Hiền, ngụ ở tại huyện Bàu Bàng, Bình Dương chia sẻ, mỗi tháng, chi phí cho hai đứa con đang đi học của chị khoảng 2 triệu đồng, đấy là chưa kể đến chi phí khác. Việc Nhà nước quyết định sẽ miễn học phí từ tháng 9/2025, thì mỗi tháng gia đình sẽ có thêm 200.000 đồng.

Theo chị Thanh Hiền, số tiền này tuy nhỏ, nhưng với một người mẹ phải nuôi 2 con ăn học, thuê nhà trọ thì giảm được bao nhiêu, hay bấy nhiêu:

“Bây giờ đỡ được bao nhiêu thì hay bấy nhiêu. Ít nhất cho con được thùng sữa chẳng hạn cũng là tốt lắm rồi", chị Hiền cho biết.

Còn anh Lê Anh Hựu, đang làm công nhân tại Khu Công nghiệp VSIP I (Bình Dương), có con đang học lớp 7 tại TP.Thuận An, khi biết tin, sắp tới con không phải đóng học phí thì rất vui mừng.

"Tiền học phí có thể tuy không nhiều so với những người có điều kiện. Nhưng đối với những gia đình công nhân nghèo như chúng tôi, đó là số tiền không nhỏ. Hay có gia đình có tới 3 người con đang đi mà được miễn học phí như vậy chắc chắn sẽ giảm được gánh nặng cho họ", anh Hựu nói.

Theo bà Nguyễn Thị Nhật Hằng, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Dương, tỉnh Bình Dương đã có chính sách giảm 50% học phí so với quy định. Việc Nhà nước sẽ miễn học phí cho học sinh đến tận cấp 3, theo bà Hằng, đây là một quyết định có tác động rất tích cực với con em địa phương này.

"Chúng tôi rất mừng và vui. Người dân Bình Dương, đặc biệt là lao động nhập cư, sẽ được miễn học phí, giúp họ an tâm làm việc, học sinh đến trường nhiều hơn vì không còn lo lắng về học phí", bà Hằng chia sẻ.

Công bằng cho mọi học sinh

Việc miễn học phí cho học sinh công lập các cấp được xem là bước khởi đầu cho những chính sách nhân văn tiếp theo cho giáo dục, hướng đến nền giáo dục công bằng và cũng là sự đầu tư lâu dài cho tương lai.

Ông Cao Thanh Bình, Trưởng Ban Văn Hoá – Xã hội, HĐND TP.HCM cho biết, chủ trương của Bộ Chính trị về miễn học phí từ năm học mới 2025 - 2026 được nhiều người dân đồng tình ủng hộ; cho thấy sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với giáo dục.

Chính sách này tác động lớn đến an sinh xã hội, tạo điều kiện cho mọi con em đều được học tập bình đẳng, chia sẻ một phần gánh nặng cho phụ huynh.

Cũng theo ông Cao Thanh Bình, vừa qua, TP.HCM ban hành chính sách miễn học phí tất cả các cấp học. Thành phố cũng đang đề nghị ngành giáo dục rà soát tình hình học sinh và nghiên cứu đề xuất thêm chính sách hỗ trợ khác ngoài học phí cho các em có hoàn cảnh khó khăn.

Đối với các tỉnh, thành phố, đây là chủ trương rất tích cực để mỗi địa phương, tuỳ vào ngân sách và điều kiện kinh tế của mình để có thêm những chính sách nhân văn hoặc nghị quyết đặc thù hỗ trợ học sinh khó khăn, hướng đến chất lượng giáo dục được đồng đều.

“Điều này giúp các em không phân biệt khó khăn, hay có điều kiện, đặc biệt các em khó khăn được tham gia một số chương trình thực tế, nâng cao cũng như các bạn khác bằng nguồn xã hội hoá, ngân sách đặc thù của các địa phương", ông Cao Thanh Bình nói thêm.

Thầy Thanh Sơn, một giáo viên về hưu tại TP.HCM cho biết, việc miễn học phí cho học sinh các cấp học ở trường công lập trên cả nước góp phần đưa đến nền giáo dục trở nên công bằng hơn. Người có điều kiện có quyền lựa chọn học trường tư, còn nếu không vẫn được Nhà nước lo. Đây là bước đi rất tích cực.

Khi khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển, thì việc nâng cao dân trí sẽ giúp người Việt Nam theo kịp được với sự phát triển của thế giới.

"Điều này đòi hỏi người dân phải có trình độ kiến thức ít nhất là phổ thông để tiếp cận cuộc sống mới, ứng dụng vào cuộc sống của mình nếu không sẽ lạc hậu. Tôi nghĩ điều này rất cần thiết với mọi người và cả thế hệ mai sau", thầy Sơn nói.

Chính sách miễn học phí không chỉ là sự hỗ trợ tài chính, mà còn là sự đầu tư vào tương lai của đất nước, thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước, nhằm xây dựng một xã hội công bằng, nơi mọi trẻ em đều có cơ hội phát triển toàn diện.

ĐẨY MẠNH LỢI THẾ ĐẤT HIẾM

Vấn đề đất hiếm trở nên "nóng" hơn trong bối cảnh Mỹ đề nghị Ukraine trả phí viện trợ cho nước này bằng đất hiếm. Sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ 2 thế giới, VN có cơ hội phát huy lợi thế này để phát triển ngành công nghiệp bán dẫn.

Thế giới "khát" đất hiếm

Đất hiếm là nguyên liệu thiết yếu trong hàng loạt ngành công nghệ cao như sản xuất điện thoại thông minh, xe điện, vũ khí hiện đại và ngành công nghiệp hàng không vũ trụ. Hiện Trung Quốc đang thống lĩnh thị trường đất hiếm toàn cầu, kiểm soát khoảng 70% nguồn cung khoáng sản đất hiếm quan trọng của thế giới. Thống kê cho thấy từ năm 2020 - 2023, Mỹ đã nhập khẩu tới 70% đất hiếm từ Trung Quốc. Cuối năm ngoái, trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang, Trung Quốc đã cấm xuất khẩu một số khoáng sản quan trọng được ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực quân sự. Trước đó, năm 2023, nước này cũng đã cấm xuất khẩu công nghệ sản xuất nam châm đất hiếm…

Đất hiếm cũng chính là lợi thế có thể thu hút các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, vốn đều đã đến VN hợp tác mở nhà máy, mở rộng đầu tư thời gian qua. Từ Foxconn Technology Group, GoerTek và Luxshare Precision Industry - những nhà sản xuất nhiều linh kiện, sản phẩm cho Apple - đều đặt cơ sở sản xuất ở VN. Tuy nhiên, điều đáng nói là dù có sự dịch chuyển sản xuất vào VN song đa số các nhà máy đều thực hiện công đoạn cuối của sản xuất như lắp ráp, đóng gói. Hiếm có nhà đầu tư nào thực hiện những công đoạn đầu như sản xuất chip, nam châm… Trong khi đó, nếu xét về lợi thế, VN sở hữu trữ lượng đất hiếm đứng thứ 2 thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Một bài báo trên Bloomberg bình luận: "Như tên gọi, loại khoáng sản này rất hiếm và góp phần quan trọng trong ngành công nghiệp hiện đại. Nhiều loại có đặc tính điện từ độc đáo khiến chúng hữu ích trong điện tử, xe điện, thiết bị y tế và laser. Với việc nắm giữ trữ lượng đất hiếm khổng lồ, VN thu hút ánh nhìn từ nước ngoài". Thực tế, không phải chỉ có Mỹ, nền công nghiệp hiện đại toàn cầu đều cần nguồn nguyên liệu đất hiếm.

TS Nguyễn Minh Tuấn, Viện Nghiên cứu châu Mỹ (Viện Hàn lâm KHXH VN) nhận xét: Trữ lượng tài nguyên đất hiếm của VN được đánh giá đứng thứ 2 trên thế giới nhưng sản lượng cung cấp cho thế giới vẫn còn hạn chế. Cụ thể, sản lượng khai thác đất hiếm của VN nằm trong nhóm các nước khai thác chưa đến 4% tổng sản lượng nguồn cung đất hiếm toàn cầu. Sản lượng đất hiếm thô của VN từ năm 2000 - 2011 vào khoảng 400 tấn, năm 2019 và 2020 lần lượt là 1.300 tấn và 1.000 tấn. Đến nay, thông tin chúng ta có được là mới có 4 mỏ đất hiếm quy mô lớn nằm tại khu vực Tây Bắc đã hoàn thành công tác thăm dò. Trong đó, có 2 mỏ đã được cấp phép khai thác là Đông Pao và Nậm Xe.

Lợi thế nào cho VN ?

Chuyên gia năng lượng, TS Khương Quang Đồng cho rằng đất hiếm là một trong những nguyên liệu chiến lược để sản xuất chất bán dẫn. Trung Quốc từng dùng đất hiếm và các khoáng sản khác để làm vũ khí "răn đe" khi cần. Nay đất hiếm của Ukraine cũng được mang ra bàn đàm phán về hòa bình cho nước này. Không chỉ Mỹ, nền công nghiệp 4.0 toàn cầu đang chạy đua để có được nguồn cung các khoáng sản quan trọng như đất hiếm, sử dụng cho chất bán dẫn, điện thoại di động và các sản phẩm khác. VN chưa có công nghệ khai thác thân thiện với môi trường và công nghệ chế biến sâu là trở ngại rất lớn để nâng lợi thế của mình lên. Tuy vậy, trong thời gian qua, Mỹ, Hàn Quốc… đã bàn đến sự hợp tác với VN theo hướng đôi bên cùng có lợi, chẳng hạn như trao đổi công nghệ - khoáng sản.

"VN hoàn toàn có thể sử dụng "át chủ bài" đất hiếm để trao đổi, tìm kiếm sớm cơ hội gia nhập chuỗi cung ứng vật liệu chiến lược với các đối tác lớn. Muốn thu hẹp xuất siêu, chúng ta có thể đẩy mạnh hợp tác khai thác với Mỹ, nhập máy móc từ đó. Chúng ta đang có chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn nên đây là giai đoạn cuối cùng mà chúng ta cần vượt qua để đẩy mạnh xây dựng nền công nghiệp bán dẫn sớm thành hình, thành khối", ông Đồng phân tích.

TS Nguyễn Minh Tuấn cũng đồng tình: Hiện nay, chính phủ Mỹ vẫn đặt mục tiêu để ngành công nghiệp khai thác và chế biến đất hiếm quay trở lại nước này nhưng vẫn phải đảm bảo được các quy định về an toàn môi trường trong khai thác và phân tách đất hiếm. Trong thời gian ngắn, khi chưa có công nghệ phân tách đất hiếm mới thì điều chắc chắn rằng Mỹ sẽ thúc đẩy quan hệ đối tác cung ứng đất hiếm ngoài Trung Quốc. Đây sẽ là cơ hội cho các quốc gia có tiềm năng cung ứng đất hiếm khác trên thế giới, trong đó có VN.

"Mỹ luôn có nhu cầu đất hiếm để cung cấp cho ngành công nghiệp bán dẫn nước này nên ký kết thỏa thuận với các nước có tiềm năng về nguồn khoáng sản hiếm khi có cơ hội là điều tất yếu. Hiện VN và Mỹ đã nâng cấp lên quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, kéo theo hàng loạt doanh nghiệp công nghệ Mỹ tới VN, chứng tỏ chính phủ Mỹ ghi nhận tiềm năng của ta trong chuỗi cung ứng. Thế nên, với "át chủ bài" đất hiếm, VN cần đẩy mạnh hợp tác với các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ trong việc khai thác cũng như chuyển giao công nghệ phân tách đất hiếm để đẩy mạnh phát triển ngành công nghiệp bán dẫn", ông lưu ý.

Cụ thể hơn, TS Nguyễn Minh Tuấn cho rằng VN cần sớm tìm ra công nghệ phân tách đất hiếm phù hợp với các loại quặng đất hiếm để nắm "át chủ bài", đẩy mạnh cơ hội tăng tốc cho ngành công nghiệp bán dẫn quan trọng mà Chính phủ đã đưa ra. Theo ông, có một số điểm cần lưu ý để phát huy hiệu quả tiềm năng, lợi thế của VN. Thứ nhất, việc cấp giấy phép khai thác đất hiếm phải đi kèm với giấy phép xác nhận sở hữu công nghệ phân tách đất hiếm. Nhờ vậy, để không bị thất thoát tài nguyên, biện pháp này sẽ hạn chế tối đa việc khai thác và bán đất hiếm dạng thô với giá rẻ.

Thứ 2, công tác kiểm tra giám sát khai thác đất hiếm cần được thực hiện thường xuyên, có chế tài mạnh nếu vi phạm. Thứ 3, cần mở rộng hợp tác với chuyên gia của các quốc gia khác đặc biệt là Mỹ và các nước châu Âu để nâng cao khả năng tìm ra công nghệ phân tách đất hiếm phù hợp cho các loại quặng đất hiếm ở VN. Thứ 4, Mỹ đang tiếp tục mở rộng các đối tác cung cấp đất hiếm ngoài Trung Quốc, đây là cơ hội để VN đẩy mạnh hợp tác nhằm chuyển giao công nghệ phân tách đất hiếm cho VN…

Đất hiếm mặc dù được coi là tài nguyên quan trọng nhưng với công nghệ hiện tại của VN cũng như cái giá phải trả cho việc sử dụng công nghệ như hiện tại để khai thác lượng lớn đất hiếm phục vụ xuất khẩu là không khả thi. Nhật Bản có nhu cầu về tài nguyên đất hiếm và cũng đã ký thỏa thuận với VN nhưng nhu cầu của Nhật Bản hằng năm cũng không lớn, chỉ khoảng 10.000 tấn. VN hiện chưa làm giàu được từ nguồn tài nguyên này do chỉ xuất thô với giá bán quá rẻ.

NỐI GẦN BIỂN VỚI CAO NGUYÊN

Các tỉnh Trung Trung bộ - Bắc Tây nguyên đang gấp rút triển khai dự án cao tốc đường bộ Quy Nhơn - Pleiku và Quảng Ngãi - Kon Tum với kỳ vọng rút ngắn thời gian từ biển lên rừng, tạo ra những cú hích trong phát triển kinh tế - xã hội liên vùng.

Phá thế độc đạo

Gia Lai cũng như các tỉnh Tây nguyên có lợi thế lớn về thổ nhưỡng, khí hậu, tiềm năng phát triển năng lượng sạch… nhưng hiện chưa thể phát huy hết tiềm năng sẵn có. Vẫn còn nhiều trở lực trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của Gia Lai, trong đó có hạ tầng giao thông. Hiện tỉnh này kết nối với cảng biển Quy Nhơn và các đô thị phía đông chủ yếu qua QL19, QL25.

QL19 có tổng chiều dài 240 km (Gia Lai 169,5 km; Bình Định 70,5 km), có điểm đầu là cảng Quy Nhơn (Bình Định), điểm cuối là cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh (Gia Lai). Tuyến đường này hình thành từ thời Pháp thuộc, là con đường huyết mạch nối các tỉnh Tây nguyên với vùng Duyên hải miền Trung.

Sau năm 1975, QL19 có vai trò quan trọng trong việc vận chuyển hàng hóa từ các tỉnh Tây nguyên, nam Lào, đông bắc Campuchia đến cảng Quy Nhơn. Dù nhiều lần được đầu tư, mở rộng nhưng do phải gánh chịu lượng phương tiện lớn nên QL19 ngày càng xuống cấp, không đáp ứng đủ nhu cầu vận tải. Hiện từ Gia Lai đi Bình Định theo QL19 bằng ô tô phải mất thời gian tầm 3 tiếng rưỡi - 4 tiếng.

Trước Tết Nguyên đán 2025, mưa lớn nhiều lần gây sạt lở đèo An Khê (nằm giữa 2 tỉnh Bình Định, Gia Lai) khiến giao thông trên QL19 bị ách tắc, gây khó khăn cho các phương tiện lưu thông. Anh Nguyễn Thành Công (28 tuổi, ở Gia Lai) cho biết bản thân làm việc ở TP.Quy Nhơn nên hay đi từ Gia Lai xuống Bình Định qua tuyến QL19. Nhưng đoạn quốc lộ qua tỉnh Bình Định có lưu lượng xe chở vật liệu xây dựng khá lớn nên giao thông phức tạp, tiềm ẩn nhiều nguy cơ xảy ra tai nạn.

"Hiện tại nhu cầu người dân đi lại từ các tỉnh Tây nguyên xuống các tỉnh miền Trung rất cao, tôi đi xe khách xuống lúc nào cũng thấy đông nghịt. Còn chạy xe máy thì không dám, vì đường bụi, nhiều xe chở hàng nên rất nguy hiểm. Vì vậy, việc có thêm tuyến đường cao tốc nối Bình Định với Gia Lai là cần thiết, giảm áp lực cho QL19", anh Công nói.

Do giao thông trên QL19 phức tạp nên việc vận chuyển nông sản từ Gia Lai đến các nhà máy chế biến và cảng biển ở miền Trung rất khó khăn. Nhiều loại hàng hóa sản xuất từ Gia Lai nếu muốn xuất khẩu ở cảng biển gần nhất cũng phải tốn nhiều thời gian di chuyển. Vì vậy, vấn đề giao thông kết nối cảng biển là một trong những trở lực lớn khiến nhiều nhà đầu tư e ngại khi đến Gia Lai tìm hiểu cơ hội. Với một tỉnh không có cảng biển, không có hệ thống đường sắt thì phát triển giao thông đường bộ là chiến lược mở "nút thắt" hiệu quả nhất trong tiến trình phát triển.

Tương tự, từ Quảng Ngãi đi Kon Tum lâu nay thông qua QL14 và QL24. Tuy nhiên, 2 quốc lộ này quá nhỏ hẹp, quanh co, độ dốc lớn… nên gây khó khăn trong giao thông, vận tải hàng hóa và phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, QL24 dài 168 km, là con đường ngắn nhất kết nối 2 tỉnh, nhưng những ai từng đi qua con đường này đều ngao ngán với những đoạn đường khúc khuỷu nguy hiểm, nhất là đoạn đi qua đèo Vi Ô Lắc dài 12 km (thuộc tỉnh Quảng Ngãi).

Vì thế, các dự án đầu tư xây dựng 2 tuyến cao tốc Quy Nhơn - Pleiku và Quảng Ngãi - Kon Tum sẽ phá vỡ thế độc đạo lâu nay, mở ra cơ hội phát triển cho cả vùng.

Hoàn thành giấc mơ "ăn biển - ngủ rừng"

Ngày 14.2 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã chấp thuận nghiên cứu chuyển đầu tư dự án đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku từ phương thức đối tác công tư (PPP) sang hình thức đầu tư công. Thủ tướng chỉ đạo Bộ GTVT (nay là Bộ Xây dựng - PV) phối hợp với Bộ KH-ĐT và Bộ Tài chính (hiện 2 bộ này đã sáp nhập, lấy tên Bộ Tài chính - PV) xác định khả năng cân đối vốn của ngân sách T.Ư và ngân sách địa phương tham gia dự án bảo đảm khả thi, hiệu quả; trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định chủ trương đầu tư dự án trong tháng 5.2025.

Ngay sau đó, Bộ GTVT đã làm việc với lãnh đạo 2 tỉnh Bình Định và Gia Lai về công tác đầu tư, phát triển kết cấu hạ tầng giao thông trên địa bàn 2 tỉnh, tập trung phương án triển khai thực hiện đầu tư xây dựng tuyến đường bộ cao tốc Quy Nhơn - Pleiku. Theo nhận định, đây là tuyến cao tốc thuộc hành lang Đông - Tây, có vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh của vùng Tây nguyên và khu vực Duyên hải Trung bộ; là tuyến kết nối quốc tế, các đô thị và cảng biển lớn, kết nối với khu vực nam Lào và đông bắc Campuchia.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh giao Vụ Kế hoạch - Đầu tư chủ trì, tham mưu bộ giao Ban Quản lý dự án 2 là đơn vị tổ chức lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án, đảm bảo tiến độ, chất lượng; tận dụng tối đa các kết quả nghiên cứu trước đây để hoàn thiện hồ sơ. Qua đó, rà soát, tổng hợp trình Thủ tướng Chính phủ về danh mục các dự án dự kiến khởi công mới trong giai đoạn 2021 - 2025 (bao gồm dự án cao tốc Quy Nhơn - Pleiku) để triển khai công tác chuẩn bị đầu tư, phấn đấu khởi công dự án trong năm 2025.

Theo dự kiến, dự án này sẽ được chuẩn bị đầu tư từ năm 2025, thực hiện đầu tư và hoàn thành, khai thác trong giai đoạn 2026 - 2030. Khi cao tốc Quy Nhơn - Pleiku vận hành, đi vào khai thác sẽ tăng kết nối liên vùng, hòa vào mạng lưới cao tốc Bắc - Nam, mở ra nhiều cơ hội lớn để phát triển cho các tỉnh Tây nguyên.

Cụ thể, cao tốc Quy Nhơn - Pleiku sẽ mở rộng quy mô liên kết vùng, phát huy lợi thế của vùng sản xuất và chế biến các sản phẩm nông - lâm nghiệp với khu vực kinh tế biển cung cấp các dịch vụ logistics và vận tải biển. Khi có tuyến cao tốc này, các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk sẽ kết nối với cảng biển Quy Nhơn thuận lợi hơn.

Anh Nguyễn Công Hoài, một tài xế xe tải chuyên lưu thông tuyến Quy Nhơn - Pleiku, nói: "Có cao tốc thì tiện vô cùng, chỉ tốn thời gian tầm 1 tiếng rưỡi là đã tới nơi. Thời gian rút ngắn thì hàng hóa cũng được vận chuyển nhanh hơn, tiện hơn và giá cả chuyên chở chắc cũng giảm…".

Theo lãnh đạo tỉnh Kon Tum, tuyến cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum sẽ là con đường thuận lợi nhất kết nối các tỉnh duyên hải miền Trung với Tây nguyên. Đây cũng là tuyến đường thuận lợi nhất và gần nhất đến với Khu du lịch sinh thái Măng Đen (H.Kon Plông, Kon Tum). Măng Đen là khu du lịch nổi tiếng những năm gần đây, đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (ngày 8.10.2024) xây dựng thành trung tâm du lịch, nghỉ dưỡng quốc gia và khu vực. Chưa kể, khi cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum hình thành, sẽ khơi thông tuyến đường bộ đến các tỉnh biên giới của Lào, Campuchia.

Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum hình thành sẽ tạo cho Măng Đen một "cái túi" đón khách ở duyên hải miền Trung. Người dân từ Hà Nội và miền Bắc, TP.HCM và miền Nam đáp máy bay về sân bay Chu Lai, trưa thưởng thức hải sản, ngắm biển ở Quảng Nam, Quảng Ngãi. Đến chiều, chỉ cần chưa đến 2 tiếng đồng hồ là ngược ngàn đến với Măng Đen thơ mộng, hoàn thành giấc mơ "ăn biển - ngủ rừng".

Ngoài ra, tuyến cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum còn giải "nghẽn" cho Măng Đen phát triển du lịch, kết nối với miền Trung - Măng Đen - Kon Tum; Lý Sơn - Dung Quất - Măng Đen - Pleiku, tạo chuỗi du lịch hấp dẫn; du khách từ Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi sẽ lên Măng Đen nhanh hơn. Khi giúp Măng Đen phát triển, thì Quảng Ngãi - Kon Tum sẽ là điểm sáng kinh tế của miền Trung.

Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum còn giúp giảm chi phí vận chuyển và đưa các sản phẩm từ chế biến gỗ, dược liệu, cao su, mắc ca, cà phê… đến cảng biển Dung Quất thuận lợi hơn rất nhiều lần so với các tuyến đường bộ khác. Ngoài ra, cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum còn là bước đi dần khép kín tuyến cao tốc ngang trục Đông - Tây kết nối với cao tốc trục Bắc - Nam.

Sẽ triển khai trong năm 2025

Theo đề xuất của Bộ GTVT, dự án cao tốc Quy Nhơn - Pleiku có điểm đầu tại TX.An Nhơn (Bình Định), điểm cuối tại nút giao đường Hồ Chí Minh, thuộc TP.Pleiku (Gia Lai) với chiều dài khoảng 123 km. Trong đó, đoạn qua tỉnh Bình Định dài khoảng 37,4 km, đoạn qua tỉnh Gia Lai khoảng 85,6 km. Quy mô cao tốc 4 làn xe, bề rộng nền đường 24,75 m, vận tốc thiết kế 100 km/giờ. Dự án sẽ có 2 hầm An Khê và Mang Yang, quy mô 4 làn xe, vận tốc thiết kế 80 km/giờ. Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 36.594 tỉ đồng.

Trao đổi với PV Thanh Niên, ông Nguyễn Hữu Quế, Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, cho biết: "Tuyến cao tốc Quy Nhơn - Pleiku không chỉ là mong mỏi của chúng tôi mà còn của cả người dân, các nhà đầu tư… Sau khi có chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, chúng tôi đã và đang khẩn trương phối hợp với tỉnh Bình Định, các bộ, ngành T.Ư để triển khai các nội dung liên quan. Ngoài ra, công tác giải phóng mặt bằng, nguyên phụ liệu có sẵn tại địa phương cũng được chúng tôi dự trù để làm sao thực hiện nhanh nhất, hiệu quả nhất trong quá trình thực hiện dự án".

Còn với cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum, ngày 3.1 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050. Theo đó, mạng lưới đường bộ được bổ sung quy hoạch mới 2 tuyến cao tốc Cà Mau - Đất Mũi và Quảng Ngãi - Kon Tum. Sau khi có ý kiến của Thủ tướng Chính phủ, lãnh đạo 2 tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum đã lập tức bàn bạc, triển khai dự án.

Trao đổi với PV Thanh Niên, một lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Ngãi cho biết Thủ tướng Phạm Minh Chính đã giao Bộ GTVT chủ trì, phối hợp với UBND 2 tỉnh Quảng Ngãi, Kon Tum và các bộ, cơ quan liên quan thống nhất, tổ chức thực hiện và phương án đầu tư cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum phù hợp. Theo đó, phương án bố trí vốn ngân sách nhà nước để thực hiện dự án theo hướng T.Ư và địa phương cùng làm: 2 tỉnh có trách nhiệm bố trí vốn để giải phóng mặt bằng, còn ngân sách T.Ư hỗ trợ phần xây lắp.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng, 2 tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum đã thống nhất đề xuất xây dựng tuyến đường bộ cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum với tổng vốn đầu tư 35.395 tỉ đồng, thuộc nhóm dự án quan trọng quốc gia, trong đó chi phí xây lắp là 26.603 tỉ đồng, giải phóng mặt bằng là 1.239 tỉ đồng, còn lại là chi phí khác. Tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum cam kết đảm nhận chi phí giải phóng mặt bằng, còn lại là ngân sách T.Ư hỗ trợ.

Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum dài hơn 136 km, điểm đầu giao với cao tốc Bắc - Nam phía đông (TX.Đức Phổ, Quảng Ngãi), điểm cuối giao với cao tốc Bắc - Nam phía tây (TP.Kon Tum). Trong đó, đi qua tỉnh Quảng Ngãi (TX.Đức Phổ và H.Ba Tơ) 58 km và tỉnh Kon Tum (H.Kon Plong, Kon Rẫy và TP.Kon Tum) 78 km.

Dự kiến, cao tốc có 4 làn xe, vận tốc thiết kế từ 80 - 100 km/giờ; có bề rộng nền đường là 24,75 m. Trên tuyến có 9 nút giao khác, đảm bảo liên thông với đường trục chính hiện hữu và các trục giao thông chính, trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị. Ngoài ra, tuyến cao tốc dự kiến xây dựng 60 cầu vượt tuyến chính, 10 cầu ngang và 3 hầm.

Hai tỉnh Quảng Ngãi và Kon Tum đề xuất xây dựng tuyến cao tốc theo 2 phương án: Phương án 1 là tiến hành xây dựng giai đoạn từ năm 2025 - 2028 (2025 - 2026 chuẩn bị đầu tư, 2026 - 2028 tiến hành xây dựng). Còn phương án 2 là đầu tư 2 giai đoạn, trong đó giai đoạn 1 (từ năm 2025 - 2028) xây dựng 80,5 km từ Quảng Ngãi đi lên, có tổng mức đầu tư là 20.585 tỉ đồng; giai đoạn 2 là phần còn lại, đầu tư xây dựng từ 2027 - 2030.

Nguồn: CafeF; Soha; Việt Báo; Thanh Niên